Câu trả lời ngắn gọn: nếu siêu âm xác nhận có dịch trong buồng tử cung và dịch còn tồn tại vào đúng ngày chuyển phôi, thường không nên chuyển phôi hôm nay. Trong IVF, dịch trong buồng tử cung — tiếng Anh thường gọi là endometrial cavity fluid, viết tắt ECF — được xem là dấu hiệu cần thận trọng vì có liên quan đến thất bại làm tổ hoặc kết quả thai kỳ kém hơn trong nhiều nghiên cứu.[2][
5]
Điều quan trọng là từ “nghi có dịch” trên siêu âm chưa đủ để tự quyết định. Bác sĩ cần siêu âm lại ngay trước thủ thuật, xác nhận đó có thật là một túi dịch trong buồng tử cung hay chỉ là hình ảnh thoáng qua, nếp niêm mạc, chất nhầy rất ít hoặc sai khác do góc cắt. Nhưng nếu đúng là dịch và vẫn còn ngay lúc chuẩn bị chuyển phôi, cách làm thận trọng thường là hoãn hoặc hủy chuyển phôi, đông phôi nếu phù hợp, rồi chuyển vào chu kỳ sau khi buồng tử cung đã thuận lợi hơn.[2][
4]
Thông tin dưới đây chỉ mang tính tham khảo y khoa chung, không thay thế quyết định của bác sĩ điều trị. Với IVF, quyết định cuối cùng phải dựa trên hình ảnh siêu âm tại chỗ, lượng dịch, độ dày niêm mạc, loại chu kỳ — chuyển phôi tươi hay chuyển phôi đông lạnh — chất lượng phôi và bệnh sử của người bệnh.
Vì sao dịch trong buồng tử cung làm bác sĩ IVF dè chừng?
Buồng tử cung bình thường là một khoang rất hẹp, hai mặt niêm mạc gần như áp vào nhau. Khi có dịch nằm giữa, môi trường tiếp xúc giữa phôi và niêm mạc có thể kém thuận lợi hơn cho quá trình làm tổ. Các tài liệu về IVF ghi nhận dịch trong buồng tử cung trước chuyển phôi có liên quan đến thất bại làm tổ, dù cơ chế và mức độ ảnh hưởng còn có điểm chưa thống nhất.[2]
Một số nguyên nhân thường được nhắc đến gồm vòi trứng ứ nước, hội chứng buồng trứng đa nang, hoặc nhiễm trùng tử cung dưới lâm sàng.[2][
6] Vì vậy, vấn đề không chỉ là “hút hết dịch là xong”, mà còn là tìm xem dịch từ đâu đến và liệu nó có quay lại vào thời điểm chuyển phôi hay không.
Các nghiên cứu cũng phân biệt giữa dịch ít, thoáng qua và dịch nhiều hoặc dai dẳng. Dịch tích tụ quá mức được xem là bất lợi cho sự làm tổ; trong một số báo cáo, dịch có đường kính trước-sau nhỏ hơn 3,5 mm có thể tự hết trước ngày chuyển phôi và không nhất thiết làm xấu kết quả, nhưng dịch còn tồn tại vào ngày chuyển phôi vẫn là tình huống đáng ngại hơn.[5][
6]
Nếu hôm nay vẫn còn dịch, lựa chọn thường gặp là gì?
Cách xử trí phổ biến ở nhiều trung tâm là theo dõi bằng siêu âm sát ngày chuyển phôi. Nếu dịch vẫn còn vào ngày chuyển, chu kỳ chuyển phôi thường bị hủy; nếu dịch đã biến mất, bác sĩ có thể cân nhắc tiếp tục chuyển phôi.[3][
4]
Với chuyển phôi tươi, bác sĩ có thể cân nhắc không đưa phôi vào buồng tử cung đang có dịch và chuyển sang chiến lược trữ đông phôi để chuyển ở chu kỳ sau. Với chuyển phôi đông lạnh, chu kỳ đó cũng có thể bị hủy nếu dịch dai dẳng, sau đó chuẩn bị lại niêm mạc bằng phác đồ phù hợp hơn. Các phác đồ chuẩn bị nội mạc cho chuyển phôi đông lạnh có thể là chu kỳ tự nhiên, chu kỳ tự nhiên cải biên hoặc chu kỳ dùng hormone thay thế; thời điểm progesterone và ngày chuyển phôi sẽ do bác sĩ sắp xếp theo loại phôi và đáp ứng nội mạc.[7]
Nếu dịch tự hết trước chuyển phôi thì sao?
Tin tốt là không phải mọi trường hợp từng có dịch đều phải mất cơ hội của chu kỳ. Một nghiên cứu về chuyển phôi đông lạnh ghi nhận tỉ lệ sinh sống ở những người có dịch nhưng đã tự hết trước thời điểm chuyển phôi tương đương với nhóm chưa từng có dịch.[3] Vì vậy, nếu siêu âm lại cho thấy dịch đã biến mất, bác sĩ có thể cân nhắc tiếp tục chuyển phôi, nhất là khi các yếu tố khác như niêm mạc, hormone và bệnh sử đều thuận lợi.[
4]
Nói cách khác, điểm mấu chốt là dịch có còn tồn tại vào thời điểm chuyển phôi hay không. Dịch thoáng qua rồi hết khác với dịch dai dẳng ngay trong ngày chuyển.
Có nên hút dịch rồi chuyển phôi luôn không?
Có nghiên cứu cho thấy hút dịch nội mạc ngay trước chuyển phôi không làm xấu kết quả IVF hoặc chuyển phôi rã đông, thậm chí có thể cải thiện tỉ lệ làm tổ ở một số chu kỳ phôi nang rã đông; tuy nhiên, các tác giả vẫn nhấn mạnh cần thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng để xác nhận.[8]
Vì vậy, hút dịch không nên được hiểu là “giải pháp chắc chắn” cho mọi trường hợp. Bác sĩ sẽ phải cân nhắc: lượng dịch nhiều hay ít, dịch có tái lập nhanh không, có nghi vòi trứng ứ nước không, phôi có quý hiếm không, đây là phôi tươi hay phôi đông lạnh, và nguy cơ làm tổ thất bại nếu vẫn chuyển.
Những câu cần hỏi bác sĩ ngay trước khi quyết định
Nếu người bệnh đã đến ngày chuyển phôi và siêu âm báo nghi có dịch, nên hỏi thẳng ê-kíp điều trị các điểm sau:
- Đây có chắc là dịch trong buồng tử cung không? Hay chỉ là hình ảnh nghi ngờ trên một lát cắt siêu âm?
- Lượng dịch bao nhiêu? Là một vệt rất mỏng hay một túi dịch rõ? Có đo được đường kính trước-sau không?
- Dịch còn tồn tại sau khi siêu âm lại không? Có thay đổi theo thời gian, tư thế hoặc sau vài giờ theo dõi không?
- Có dấu hiệu vòi trứng ứ nước, viêm nội mạc tử cung, polyp, nhân xơ dưới niêm mạc hoặc yếu tố buồng tử cung khác không? Dịch trong buồng tử cung có thể liên quan đến các nguyên nhân nền như vòi trứng ứ nước, PCOS hoặc nhiễm trùng tử cung dưới lâm sàng.[
2][
6]
- Nếu hủy chuyển hôm nay, kế hoạch tiếp theo là gì? Đông phôi, điều trị nguyên nhân, soi buồng tử cung, đánh giá vòi trứng hay chuẩn bị lại nội mạc cho chu kỳ chuyển phôi đông lạnh?
- Có nên hút dịch không, và nếu hút thì nguy cơ tái xuất hiện là bao nhiêu? Đây là quyết định cá nhân hóa, không phải lựa chọn áp dụng đại trà.[
8]
Kết luận thực tế
Nếu chỉ “nghi có dịch”, việc đầu tiên là yêu cầu bác sĩ IVF xác nhận lại bằng siêu âm ngay trước chuyển phôi. Nhưng nếu đúng là dịch trong buồng tử cung và vẫn còn vào ngày chuyển, hướng an toàn hơn thường là không chuyển phôi hôm nay, mà hủy hoặc hoãn để xử lý nguyên nhân và chuyển ở chu kỳ sau.[2][
4][
5]
Nếu dịch đã tự hết trước khi chuyển, đặc biệt trong chu kỳ chuyển phôi đông lạnh, dữ liệu hiện có cho thấy cơ hội sinh sống có thể tương đương với người chưa từng có dịch.[3] Vì vậy, quyết định không nên dựa trên cảm giác tiếc chu kỳ, mà nên dựa trên hình ảnh hiện tại, mức độ dịch, bệnh sử và đánh giá của bác sĩ điều trị.
