Trẻ 3–5 tuổi kể chuyện tiến bộ ra sao: 6 chỉ báo ngôn ngữ từ sách tranh không lời

Ở tuổi 3–5, trẻ không chỉ “nói nhiều hơn” theo nghĩa đơn giản. Khi kể một câu chuyện từ tranh, trẻ còn phải nhìn hình, hiểu diễn biến, chọn từ, nối ý và giữ mạch kể. Một nghiên cứu dọc công bố năm 2019 về lời kể với sách tranh không lời đã cho thấy sự tiến bộ ấy có thể được quan sát qua 6 chỉ báo ngôn ngữ cơ bản — và quan trọng hơn, sự phát triển này không phải lúc nào cũng là một đường thẳng đi lên.

Sách tranh không lời là loại sách kể chuyện chủ yếu bằng hình ảnh, không có sẵn văn bản để trẻ đọc lại. Vì vậy, khi trẻ kể chuyện từ loại sách này, người lớn có thể nghe được cách trẻ tự biến tín hiệu hình ảnh thành lời kể của mình.

Nghiên cứu đã làm gì?

Mục tiêu của nghiên cứu là tìm hiểu các chỉ báo ngôn ngữ cơ bản trong lời kể của trẻ 3–5 tuổi thay đổi theo tuổi ra sao, đồng thời xem các chỉ báo ấy có liên quan với nhau hay không.

Nhóm nghiên cứu theo dõi 28 trẻ bắt đầu từ lúc 3 tuổi, trong thời gian hai năm và tại 5 thời điểm khác nhau. Ở mỗi thời điểm, trẻ kể chuyện dựa trên sách tranh không lời; lời kể được ghi âm, chuyển biên sang định dạng CHAT rồi phân tích theo 6 chỉ báo ngôn ngữ cơ bản.

Điểm đáng chú ý là đây là nghiên cứu dọc: thay vì chỉ so sánh nhiều nhóm trẻ ở các độ tuổi khác nhau tại một thời điểm, nghiên cứu quan sát cùng một nhóm trẻ trong giai đoạn từ 3 đến 5 tuổi.

6 chỉ báo ngôn ngữ này đo điều gì?

Nghiên cứu phân tích 6 chỉ báo: số từ trung bình mỗi lượt nói, độ dài phát ngôn trung bình, tổng số từ, số từ khác nhau, tỷ lệ từ khác nhau đã hiệu chỉnh và độ đa dạng từ vựng.

Nhìn vào mặt nào?	Chỉ báo tương ứng	Có thể hiểu đơn giản là
Lượng lời nói	Số từ trung bình mỗi lượt nói; tổng số từ	Trẻ tạo ra bao nhiêu lời khi kể chuyện
Độ dài câu/phát ngôn	Độ dài phát ngôn trung bình	Lời kể của trẻ thường ngắn hay dài
Biến thiên từ vựng	Số từ khác nhau; tỷ lệ từ khác nhau đã hiệu chỉnh; độ đa dạng từ vựng	Trẻ có dùng nhiều từ khác nhau hay lặp đi lặp lại cùng một nhóm từ

Giá trị của bộ chỉ báo này là biến một việc tưởng như rất cảm tính — “bé kể chuyện có tốt không?” — thành dữ liệu có thể so sánh qua nhiều thời điểm.

Kết quả chính: có tiến bộ, nhưng không tăng đều ở mọi mặt

Kết quả cho thấy phần lớn trong 6 chỉ báo ngôn ngữ cơ bản của lời kể có xu hướng tăng lên theo tuổi. Nói cách khác, trong giai đoạn 3–5 tuổi, trẻ nhìn chung phát triển dần về lượng ngôn ngữ tạo ra, độ dài phát ngôn và cách dùng từ khi kể chuyện từ sách tranh không lời.

Tuy vậy, nghiên cứu cũng nhấn mạnh rằng phát triển ngôn ngữ kể chuyện không phải lúc nào cũng trơn tru. Độ dài phát ngôn trung bình, tỷ lệ từ khác nhau đã hiệu chỉnh và độ đa dạng từ vựng có những giai đoạn điều chỉnh giảm. Vì thế, nếu chỉ nói “trẻ càng lớn thì mọi chỉ số đều tăng” thì sẽ quá đơn giản hóa kết quả nghiên cứu.

Sau khi kiểm soát yếu tố tuổi, nghiên cứu còn ghi nhận mối tương quan dương có ý nghĩa giữa độ dài phát ngôn trung bình, tổng số từ, số từ khác nhau và độ đa dạng từ vựng. Điều này cho thấy trong mẫu nghiên cứu này, câu nói dài hơn, lượng từ nhiều hơn, số từ khác nhau nhiều hơn và độ đa dạng từ vựng cao hơn có liên hệ với nhau trong bức tranh chung về năng lực kể chuyện của trẻ.

Vì sao sách tranh không lời hữu ích khi quan sát lời kể của trẻ?

Trong nghiên cứu năm 2019, sách tranh không lời được dùng để gợi trẻ kể chuyện và thu thập mẫu lời nói tự nhiên hơn cho phân tích. Vì không có sẵn câu chữ, loại sách này giúp quan sát cách trẻ đọc hình ảnh, hiểu trình tự sự kiện và tự tổ chức lời kể.

Một nghiên cứu khác về cách trẻ đọc sách tranh không lời cho thấy trẻ có thể quan sát nhiều yếu tố hình ảnh như màu sắc, đường nét, hình khối và cử động cơ thể, rồi dựa vào mạch truyện để đưa ra nhiều cách diễn giải. Điều này cho thấy sách tranh không lời không chỉ là tài liệu đọc, mà còn có thể là công cụ để quan sát cách trẻ hiểu hình ảnh và xây dựng câu chuyện.

Một nghiên cứu về lời kể của trẻ 3–6 tuổi cũng dùng sách tranh không lời để thu thập mẫu ngôn ngữ. Nghiên cứu này phân tích loại từ, từ có tần suất cao và từ mới; kết quả cho thấy, trừ số từ và trợ từ, phần lớn nhóm từ tăng theo tuổi, trong đó danh từ, động từ và phó từ tăng nhiều nhất. Cùng với nghiên cứu dọc năm 2019, các kết quả này cho thấy lời kể từ sách tranh không lời có thể giúp nắm bắt sự thay đổi về từ vựng và cách kể chuyện của trẻ.

6 chỉ báo này hữu ích, nhưng không phải toàn bộ bức tranh ngôn ngữ

Phát triển ngôn ngữ của trẻ không thể chỉ nhìn bằng một thước đo. Một tài liệu về phát triển ngôn ngữ trẻ em nhấn mạnh rằng khi quan sát ngôn ngữ, cần xem cả ba mặt: hình thức, nội dung và cách sử dụng; đồng thời chú ý đến giao tiếp/ngữ dụng, âm thanh/ngữ âm, nghĩa/cấu tạo từ, ngữ pháp và kể chuyện.

Vì vậy, 6 chỉ báo trong nghiên cứu sách tranh không lời nên được hiểu như một lát cắt định lượng của năng lực kể chuyện. Chúng giúp so sánh lượng lời nói, độ dài phát ngôn và biến thiên từ vựng, nhưng không thay thế cho việc quan sát toàn diện sự phát triển ngôn ngữ của trẻ.

Nếu dùng nghiên cứu này trong bài tổng quan, nên giữ 4 ý chính

1. Thiết kế nghiên cứu: đây là nghiên cứu dọc, theo dõi 28 trẻ từ 3 tuổi trong hai năm, ở 5 thời điểm.
2. Tài liệu gợi kể chuyện: nghiên cứu dùng sách tranh không lời để trẻ kể chuyện và tạo mẫu lời nói.
3. Cách phân tích: lời kể được ghi âm, chuyển biên sang định dạng CHAT, rồi phân tích theo 6 chỉ báo ngôn ngữ cơ bản.
4. Kết luận chính: phần lớn chỉ báo tăng theo tuổi, nhưng độ dài phát ngôn trung bình, tỷ lệ từ khác nhau đã hiệu chỉnh và độ đa dạng từ vựng có giai đoạn giảm; sau khi kiểm soát tuổi, độ dài phát ngôn trung bình, tổng số từ, số từ khác nhau và độ đa dạng từ vựng có tương quan dương có ý nghĩa.

Ba điểm dễ bị hiểu quá mức

Thứ nhất, không nên lấy kết quả từ 28 trẻ trong nghiên cứu này làm “đường cong phát triển cố định” cho mọi trẻ.

Thứ hai, không nên tóm tắt kết quả thành “cả 6 chỉ báo đều tăng ổn định”. Nghiên cứu nêu rõ một số chỉ báo có giai đoạn điều chỉnh giảm.

Thứ ba, đây là nghiên cứu về sự thay đổi theo tuổi và mối liên hệ giữa các chỉ báo, không phải thí nghiệm can thiệp dạy học. Vì vậy, không thể kết luận rằng chỉ riêng việc dùng sách tranh không lời đã khiến năng lực ngôn ngữ của trẻ tăng lên.

Kết luận thận trọng hơn là: trong giai đoạn 3–5 tuổi, phần lớn biểu hiện ngôn ngữ cơ bản khi trẻ kể chuyện từ sách tranh không lời có xu hướng phát triển theo tuổi; nhưng sự trưởng thành của lời kể gồm nhiều mặt — lượng lời nói, độ dài phát ngôn, vốn từ và độ đa dạng từ vựng — và các mặt này không nhất thiết phát triển đồng bộ hay tuyến tính.