Can thiệp dựa trên kể chuyện không chỉ là bảo trẻ “kể nhiều hơn”. Cách hiểu sát nhất là dạy tường minh cho trẻ biết một câu chuyện vận hành ra sao. Với trẻ trong phổ tự kỷ, kết luận mạnh nhất hiện có vẫn nên được đặt ở mức thận trọng: các can thiệp này có thể cải thiện cấu trúc vĩ mô của câu chuyện khi trẻ kể ra bằng lời, nhất là nếu chương trình nhắm trực tiếp vào cách tổ chức câu chuyện, mối liên hệ nguyên nhân và góc nhìn của nhân vật; tuy nhiên, các nghiên cứu chuyên biệt cho ASD được dẫn ở đây còn nhỏ và chưa nên xem là bằng chứng quyết định ^[4], ^[6], ^[7].

“Cấu trúc vĩ mô” của câu chuyện là gì?

Cấu trúc vĩ mô là phần khung lớn của một câu chuyện. Nó bao gồm ngữ pháp truyện hoặc cấu trúc theo tình tiết, sự liên kết về nguyên nhân và thời gian, ngôn ngữ nói về trạng thái tinh thần, cũng như sự rõ ràng khi người kể nhắc đến nhân vật hay sự vật ^[7]. Nói dễ hiểu hơn, đó là việc câu chuyện có mở đầu, diễn biến và kết thúc mạch lạc hay không; các sự kiện có nối với nhau hợp lý không; và người nghe có theo kịp “ai làm gì, vì sao và rồi điều gì xảy ra” hay không.

Cấu trúc vĩ mô khác với cấu trúc vi mô. Cấu trúc vi mô nằm ở cấp độ từ và câu, như vốn từ, độ phức tạp cú pháp, độ chính xác hình thái–cú pháp và mức độ tạo lời ^[7]. Một nghiên cứu về khả năng tạo lập tự sự ở trẻ tự kỷ cũng phân biệt tương tự: cấu trúc vĩ mô liên quan đến cách tổ chức và kết cấu câu chuyện, còn cấu trúc vi mô tập trung vào các yếu tố ngôn ngữ như cú pháp và cách dùng từ ^[1].

Sự phân biệt này rất quan trọng trong can thiệp. Nếu một chương trình dạy trẻ cách sắp xếp sự kiện, nối nguyên nhân với kết quả và giải thích mục tiêu hoặc trạng thái tinh thần của nhân vật, thì việc trẻ tiến bộ ở các thước đo cấu trúc vĩ mô là điều có cơ sở, vì những thước đo đó vốn được thiết kế để ghi nhận chính các đặc điểm “khung lớn” này ^[5], ^[6], ^[7].

Vì sao kể chuyện có thể khó với trẻ trong phổ tự kỷ?

Nhiệm vụ kể chuyện hữu ích trong nghiên cứu về tự kỷ vì nó cho thấy đồng thời năng lực ngôn ngữ và các yêu cầu nhận thức–xã hội. Một câu chuyện không chỉ phản ánh trẻ nói được gì, mà còn cho thấy trẻ tổ chức sự kiện, quan hệ và góc nhìn trong một mạch diễn ngôn dài hơn như thế nào ^[7]. Ngôn ngữ tự sự cũng được mô tả là một bối cảnh quan trọng cho sự phát triển ngôn ngữ nâng cao ở người có rối loạn phổ tự kỷ ^[8].

Có hai nhóm yêu cầu đặc biệt đáng chú ý. Thứ nhất, khi kể chuyện, trẻ thường phải dùng các kỹ năng chức năng điều hành như lập kế hoạch, sắp xếp trình tự, tự theo dõi và duy trì cấu trúc chung của bài kể; các nhà nghiên cứu đã xem xét cụ thể mối liên hệ giữa năng lực kể chuyện và chức năng điều hành ở trẻ tự kỷ ^[2]. Thứ hai, kể chuyện thường đòi hỏi trẻ hiểu góc nhìn của nhân vật, và tài liệu nghiên cứu ghi nhận rằng trẻ tự kỷ có thể gặp khó khăn với các nhiệm vụ kể chuyện cần khả năng nhìn nhận quan điểm của nhân vật ^[3].

Vì vậy, cấu trúc vĩ mô là một mục tiêu can thiệp có ý nghĩa. Một câu chuyện mạch lạc không chỉ là nhớ lại các sự kiện. Trẻ cần đặt sự kiện theo trật tự, nối chúng bằng quan hệ thời gian và nguyên nhân, đồng thời làm cho người nghe hiểu được ý định, cảm xúc hoặc trạng thái tinh thần của nhân vật ^[3], ^[7].

Can thiệp kể chuyện thường dạy điều gì?

Các hướng can thiệp được trích dẫn ở đây có cùng một logic: biến cấu trúc vốn “ẩn” của câu chuyện thành thứ trẻ có thể nhìn thấy, gọi tên và luyện tập.

Một nhánh nghiên cứu can thiệp mô tả việc dạy các thành phần cấu trúc vĩ mô bằng hỗ trợ trực quan và nhiều cơ hội luyện tập lặp lại ^[5]. Một nghiên cứu can thiệp tự sự chuyên biệt cho ASD trên 5 trẻ từ 8–12 tuổi tập trung vào ngôn ngữ về trạng thái tinh thần và quan hệ nguyên nhân; nghiên cứu này báo cáo các cải thiện tích cực trong tạo lập tự sự, cụ thể là khả năng kể chuyện hư cấu ^[6].

Những thành phần này khớp trực tiếp với khó khăn cần hỗ trợ. Hỗ trợ trực quan có thể giúp trẻ “nhìn ra” trình tự và khung câu chuyện; luyện tập lặp lại giúp trẻ dùng cùng một khung kể trong nhiều ví dụ; còn việc dạy ngôn ngữ về nguyên nhân và trạng thái tinh thần giúp trẻ nói rõ hơn vì sao nhân vật hành động, cảm thấy hoặc phản ứng như vậy ^[5], ^[6].

Bằng chứng hiện có nói gì?

Nhìn rộng hơn, nền tảng bằng chứng cho thấy can thiệp ngôn ngữ tự sự là một hướng hứa hẹn. Một tổng quan hệ thống kèm phân tích gộp về các can thiệp ngôn ngữ tự sự ở trẻ độ tuổi đi học cho thấy nhiều loại can thiệp khác nhau cải thiện kết quả tạo lập và hiểu câu chuyện ở trẻ có đặc điểm học tập đa dạng ^[4].

Riêng với ASD, bằng chứng được dẫn ở đây đáng khích lệ nhưng còn hạn chế. Trong một nghiên cứu, 5 trẻ có chẩn đoán rối loạn phổ tự kỷ — gồm 2 bé gái và 3 bé trai, từ 8–12 tuổi — tham gia chương trình dạy kể chuyện 3 giai đoạn nhắm vào ngôn ngữ về trạng thái tinh thần và quan hệ nguyên nhân; nghiên cứu báo cáo cải thiện tích cực trong tạo lập tự sự và kết luận rằng chương trình đã cải thiện khả năng kể chuyện hư cấu ở những trẻ này ^[6].

Nghiên cứu về đánh giá cũng cho thấy nhu cầu hỗ trợ có mục tiêu. Một nghiên cứu trên 64 trẻ từ 6–8 tuổi, chia giữa nhóm trẻ được chẩn đoán tự kỷ và nhóm trẻ phát triển điển hình, đã phân tích các câu chuyện hư cấu và chuyện đời thường bằng thước đo cấu trúc vĩ mô và vi mô; nghiên cứu nhấn mạnh nhu cầu có các chương trình can thiệp tự sự nhắm đúng vào những khó khăn đặc thù ^[1].

Cách diễn giải chính xác nhất vì thế là lạc quan nhưng không phóng đại. Can thiệp dựa trên kể chuyện có vẻ nhiều khả năng cải thiện cấu trúc vĩ mô trong lời kể khi chương trình dạy trực tiếp các thành phần của cấu trúc này. Tuy nhiên, các tổng quan rộng không chỉ gồm trẻ ASD, còn một số nghiên cứu chuyên biệt cho ASD có cỡ mẫu rất nhỏ ^[4], ^[6].

Vì sao cấu trúc vĩ mô có thể cải thiện?

Lý giải rõ nhất là sự khớp giữa mục tiêu can thiệp và thước đo đánh giá. Các thước đo cấu trúc vĩ mô xem xét tổ chức tổng thể của câu chuyện, gồm ngữ pháp truyện, liên kết nguyên nhân–thời gian, ngôn ngữ về trạng thái tinh thần và sự rõ ràng của quy chiếu ^[7]. Khi can thiệp dạy chính các thành phần cấu trúc vĩ mô, ngôn ngữ nguyên nhân và ngôn ngữ trạng thái tinh thần, chương trình đang nhắm thẳng vào những kỹ năng mà đánh giá muốn đo ^[5], ^[6], ^[7].

Điều đó không có nghĩa là tiến bộ là “dễ” hay chỉ là mẹo làm bài. Nó gợi ý rằng một số trẻ trong phổ tự kỷ có thể được lợi khi cấu trúc câu chuyện được dạy rõ ràng thay vì để trẻ tự suy ra ngầm. Điều này càng hợp lý khi khó khăn kể chuyện chồng lấp với yêu cầu chức năng điều hành — như sắp xếp trình tự và duy trì kế hoạch diễn ngôn — cũng như yêu cầu nhận thức–xã hội, chẳng hạn giải thích nhân vật biết gì, cảm thấy gì, muốn gì hoặc định làm gì ^[2], ^[3], ^[7].

Hàm ý thực hành cho nhà lâm sàng và giáo viên

Một can thiệp kể chuyện phù hợp với bằng chứng cho trẻ trong phổ tự kỷ nên tập trung vào logic tổng thể của câu chuyện, chứ không chỉ dừng ở từ vựng hay mẫu câu. Các mục tiêu liên quan nhất gồm:

• ngữ pháp truyện và cấu trúc tình tiết;
• trình tự sự kiện rõ ràng;
• liên kết nguyên nhân và thời gian giữa các sự kiện;
• mục tiêu, cảm xúc và trạng thái tinh thần của nhân vật;
• sự rõ ràng khi quy chiếu, để người nghe biết trẻ đang nói về ai hoặc điều gì ^[5], ^[6], ^[7].

Các nghiên cứu can thiệp được trích dẫn cũng gợi ý một số điều kiện dạy học hữu ích: hỗ trợ trực quan, luyện tập lặp lại và hướng dẫn trực tiếp về ngôn ngữ nguyên nhân cũng như ngôn ngữ trạng thái tinh thần ^[5], ^[6]. Những yếu tố này không bảo đảm mọi trẻ đều tiến bộ như nhau, nhưng chúng phù hợp chặt chẽ với các kỹ năng cấu trúc vĩ mô mà bài đánh giá tự sự thường đo.

Kết luận

Can thiệp dựa trên kể chuyện cung cấp bằng chứng ban đầu cho khả năng cải thiện cấu trúc vĩ mô trong lời kể của trẻ trong phổ tự kỷ, đặc biệt khi việc dạy nhắm trực tiếp vào ngữ pháp truyện, trình tự sự kiện, liên kết nguyên nhân và ngôn ngữ về trạng thái tinh thần ^[4], ^[5], ^[6], ^[7].

Tuy nhiên, kết luận cần được giữ ở mức vừa phải. Các bằng chứng được dẫn không chứng minh rằng can thiệp kể chuyện chắc chắn hiệu quả với mọi trẻ tự kỷ. Chúng ủng hộ một nhận định hẹp hơn: dạy kể chuyện một cách tường minh có thể cải thiện những kỹ năng tổ chức câu chuyện mà chương trình trực tiếp hướng đến, trong khi vẫn cần nghiên cứu mạnh hơn về khả năng khái quát hóa, duy trì kết quả và nhóm trẻ nào hưởng lợi nhiều nhất ^[4], ^[6].