Đặt mình vào vị trí của người khác khi nói chuyện thường được gọi là giao tiếp thấu cảm. Nếu câu hỏi yêu cầu nêu ưu, nhược điểm, bạn không nên chỉ trả lời “em nói chuyện nhẹ nhàng” hay “em luôn lắng nghe”. Một câu trả lời thuyết phục hơn cần cho thấy: cách này giúp ích ở đâu, có thể vướng điểm nào, và bạn sẽ cân bằng ra sao.
Giao tiếp thấu cảm là gì?
Đồng cảm không đồng nghĩa với việc luôn chiều theo người khác. Tài liệu nghiên cứu được cung cấp xem đồng cảm gồm hai phần: phần cảm xúc, tức hiểu và cảm nhận trạng thái tình cảm của người khác, và phần nhận thức, chẳng hạn như biết đặt mình vào vai trò/góc nhìn của họ [2].
Vì vậy, giao tiếp thấu cảm là cách nói chuyện không vội đánh giá bằng tiêu chuẩn của riêng mình. Trước khi phản bác, ta thử tự hỏi: người kia đang ở hoàn cảnh nào, vì sao họ nói như vậy, họ đang lo lắng hay khó chịu điều gì? Sau đó, ta vẫn có thể bày tỏ quan điểm của mình một cách rõ ràng và tôn trọng. Nói ngắn gọn: hiểu người khác, nhưng không đánh mất tiếng nói của mình.
Ưu điểm: giảm căng thẳng, tạo cảm giác được tôn trọng
Ưu điểm dễ thấy nhất của giao tiếp thấu cảm là nó giúp cuộc trò chuyện bớt biến thành cuộc “ăn thua” cảm xúc. Khi bạn không lập tức phủ nhận lời người khác, giọng điệu thường mềm hơn; người đối diện cũng có khả năng ít phòng thủ hơn.
Các tài liệu nghiên cứu cũng xem đồng cảm là yếu tố có thể hỗ trợ xây dựng quan hệ cảm xúc thân thiết, đồng thời nhắc đến đồng cảm như một thành phần của giao tiếp hỗ trợ, đối lập với giao tiếp phòng vệ [2]. Nói cách khác, đồng cảm không chỉ là phép lịch sự. Nó giúp người nghe cảm thấy mình đang được nhìn nhận nghiêm túc.
Một số nghiên cứu về các nhóm cụ thể cũng cho thấy năng lực giao tiếp và đồng cảm thường được đặt trong mối liên hệ với quan hệ giữa người với người. Chẳng hạn, nghiên cứu trên sinh viên điều dưỡng ghi nhận quan hệ liên nhân có tương quan thuận có ý nghĩa với năng lực giao tiếp (r = 0,645; p < 0,001) và với năng lực đồng cảm (r = 0,524; p < 0,001) [5]. Một nghiên cứu khác trên 286 sinh viên đại học tìm hiểu mối quan hệ giữa năng lực giao tiếp, năng lực đồng cảm và năng lực quan hệ liên nhân [
3].
Tuy vậy, nên trình bày thận trọng: các nghiên cứu này thực hiện trên những nhóm người nhất định. Vì thế, khi dùng trong bài nói hoặc bài tranh luận, bạn có thể diễn đạt rằng đồng cảm và năng lực giao tiếp là những yếu tố thường được nghiên cứu khi bàn về quan hệ tốt, chứ không khẳng định chúng luôn tạo ra cùng một kết quả trong mọi tình huống.
Nhược điểm: quá nghĩ cho người khác có thể làm mình im lặng
Giao tiếp thấu cảm cũng có mặt hạn chế nếu bị hiểu thành “luôn nhường” hoặc “không được làm người khác buồn”. Khi quá chú ý đến cảm xúc của đối phương, bạn có thể bỏ qua cảm xúc của chính mình, không dám nói điều mình không đồng ý, hoặc để một vấn đề lặp lại nhiều lần.
Ví dụ, nếu ai đó nói lời khiến bạn tổn thương nhưng bạn chỉ tự nhủ “chắc bạn ấy có lý do”, mâu thuẫn có thể tạm thời không bùng lên. Nhưng cảm giác khó chịu của bạn vẫn còn đó. Về lâu dài, sự im lặng này có thể khiến cuộc trò chuyện mất cân bằng.
Vì vậy, thấu cảm cần đi cùng tự biểu đạt. Tóm tắt một nghiên cứu về giáo viên tiểu học cho biết khi năng lực đồng cảm và khả năng biểu đạt cảm xúc cao hơn, giao tiếp giữa giáo viên và phụ huynh diễn ra thuận lợi hơn [6]. Điểm đáng rút ra là: hiểu cảm xúc của người khác quan trọng, nhưng biết diễn đạt cảm xúc và suy nghĩ của mình một cách phù hợp cũng quan trọng không kém.
Một cuộc trò chuyện thấu cảm không phải là một bên cứ chịu đựng. Nó là cách cả hai bên được lắng nghe.
Dàn ý trả lời khi tranh luận hoặc kiểm tra nói
Nếu cần trả lời câu “Ưu, nhược điểm của việc nói theo lập trường của người khác là gì?”, bạn có thể đi theo 5 bước sau:
- Nêu cách giao tiếp của mình: Tôi thường cố gắng hiểu hoàn cảnh và cảm xúc của người đối diện trước.
- Nêu ưu điểm: Cách này giúp giảm hiểu lầm, giảm căng thẳng và xây dựng niềm tin.
- Nêu nhược điểm: Nếu quá đặt nặng cảm xúc của người khác, tôi có thể ngại nói thật suy nghĩ của mình.
- Nêu cách bổ sung: Tôi sẽ lắng nghe trước, nhưng cũng trình bày quan điểm bằng lời lẽ mềm mỏng.
- Kết luận: Giao tiếp tốt là sự cân bằng giữa đồng cảm và tự biểu đạt.
Mạch trả lời này giúp bạn không chỉ khen một chiều. Bạn cũng cho thấy mình hiểu vấn đề có hai mặt và biết cách cải thiện.
Mẫu trả lời đầy đủ có thể dùng ngay
Cách giao tiếp của tôi là cố gắng đặt mình vào vị trí của người khác trước khi phản ứng. Tôi nghĩ mỗi người có hoàn cảnh, kinh nghiệm và giá trị riêng, nên cùng một câu nói nhưng có thể được hiểu theo nhiều cách khác nhau. Vì vậy, khi trò chuyện, tôi thường muốn hiểu vì sao người kia nói như vậy và họ đang cảm thấy thế nào.
Ưu điểm của cách này là giúp giảm xung đột và tạo sự tin tưởng. Nếu tôi lắng nghe trước thay vì phản bác ngay, không khí cuộc trò chuyện sẽ bớt căng thẳng hơn. Người đối diện cũng dễ nói thật suy nghĩ của mình hơn vì họ cảm thấy được tôn trọng.
Tuy nhiên, cách giao tiếp này cũng có nhược điểm. Nếu tôi quá để ý đến cảm xúc của người khác, đôi khi tôi sẽ không nói rõ cảm xúc hoặc ý kiến của bản thân. Vì vậy, tôi nghĩ mình cần giữ thái độ thấu hiểu nhưng vẫn bày tỏ suy nghĩ một cách chân thành. Ví dụ, tôi có thể nói: “Mình hiểu vì sao bạn nghĩ như vậy, nhưng ở góc nhìn của mình, mình cảm thấy khác.” Theo tôi, giao tiếp tốt là sự cân bằng giữa việc hiểu người khác và việc diễn đạt chính mình.
Mẫu trả lời ngắn
Tôi thường sử dụng giao tiếp thấu cảm, tức là cố gắng hiểu hoàn cảnh và cảm xúc của người khác trước khi nói. Ưu điểm của cách này là giúp giảm căng thẳng và xây dựng niềm tin. Tuy nhiên, nếu quá nghĩ cho người khác, tôi có thể không nói hết ý kiến của mình. Vì vậy, tôi muốn cân bằng giữa việc lắng nghe người khác và việc bày tỏ suy nghĩ của bản thân một cách rõ ràng, lịch sự.
Những câu nói có thể áp dụng trong đời sống
- “Mình hiểu lý do bạn nghĩ như vậy. Tuy nhiên, mình lại cảm thấy hơi khác.”
- “Có thể mình chưa nhìn hết vấn đề, nên mình muốn nghe quan điểm của bạn trước.”
- “Mình hiểu cảm xúc của bạn, nhưng phần này mình cũng cần nói thật.”
- “Mình muốn lắng nghe bạn, đồng thời cũng muốn chia sẻ cảm xúc của mình.”
- “Mình không phản bác bạn ngay, nhưng mình cần giải thích vì sao mình nghĩ khác.”
Chốt ý
Điểm quan trọng nhất của giao tiếp thấu cảm là không biến sự tử tế thành sự im lặng. Hãy bắt đầu bằng việc hiểu người khác, rồi trình bày cảm xúc và quan điểm của mình bằng cách tôn trọng. Như vậy, cuộc đối thoại không chỉ êm hơn mà còn công bằng hơn cho cả hai bên.
