Ký hiệu hàn trên bản vẽ kỹ thuật là một cách viết tắt có tính kỷ luật: nó cho người thiết kế, thợ hàn và người kiểm tra biết loại mối hàn, vị trí, kích thước, và đôi khi cả quy trình hàn hoặc yêu cầu kiểm tra liên quan đến liên kết ^[20][23]. Vì vậy, cách đọc đúng không phải là học thuộc từng hình trước tiên, mà là xác định bản vẽ đang theo tiêu chuẩn nào. Hệ thống ký hiệu theo AWS không phải lúc nào cũng trình bày giống ISO hoặc BS EN ^[2][5].

1. Trước hết: ký hiệu nhỏ không phải là toàn bộ ký hiệu hàn

Trong bản vẽ, cần phân biệt hai khái niệm dễ bị gọi lẫn:

• Ký hiệu loại mối hàn: dấu nhỏ đặt trên đường tham chiếu, chẳng hạn tam giác của mối hàn góc hoặc ký hiệu rãnh chữ V.
• Cụm ký hiệu hàn hoàn chỉnh: toàn bộ cụm gồm đường tham chiếu, mũi tên, đuôi tùy chọn, ký hiệu cơ bản, kích thước và các ký hiệu bổ sung ^[3][23].

Điểm này rất thực tế. Cùng là một tam giác của mối hàn góc, nhưng nằm trên hay dưới đường tham chiếu, đi kèm số nào, hoặc có ghi chú gì trong phần đuôi, đều có thể làm thay đổi cách thi công ^[3].

2. Các bộ phận trên một ký hiệu hàn hoàn chỉnh

Bộ phận	Nó cho bạn biết điều gì?
Đường tham chiếu	Đường chính để đặt ký hiệu mối hàn, kích thước và ghi chú [3].
Mũi tên	Nối ký hiệu với liên kết hoặc chi tiết cần hàn, đồng thời xác định phía mũi tên của liên kết [3].
Ký hiệu loại mối hàn	Cho biết mối hàn là hàn góc, hàn rãnh, hàn lỗ, hàn khe, hàn điểm, hàn đường, hàn chốt, hàn gờ/nổi hoặc loại khác [3][28].
Kích thước	Có thể biểu thị cỡ mối hàn, chiều dài, bước hàn tính theo khoảng cách tâm, góc rãnh, khe hở chân, hoặc chiều sâu điền đầy tùy loại ký hiệu và vị trí của con số [3].
Đuôi ký hiệu	Phần tùy chọn để ghi tiêu chuẩn, quy trình hàn, phân loại hoặc tài liệu tham chiếu; có thể bỏ nếu không cần thông tin tham chiếu [3].
Ký hiệu bổ sung	Có thể chỉ hàn tại hiện trường, hàn quanh toàn bộ liên kết, biên dạng bề mặt, phương pháp hoàn thiện, hoặc ký hiệu kiểm tra không phá hủy tùy tiêu chuẩn áp dụng [2][3].

3. Quy tắc phía mũi tên và phía đối diện

Trong cách trình bày AWS/A2.4 thường gặp trên nhiều bản vẽ chế tạo, vị trí của ký hiệu so với đường tham chiếu cho biết mối hàn nằm ở phía nào của liên kết ^[2][3]:

• Ký hiệu nằm dưới đường tham chiếu: hàn ở phía mũi tên chỉ vào.
• Ký hiệu nằm trên đường tham chiếu: hàn ở phía đối diện của liên kết.
• Ký hiệu xuất hiện ở cả hai phía đường tham chiếu: thường yêu cầu hàn ở cả hai phía ^[3].

Tuy nhiên, không nên áp dụng quy tắc này một cách máy móc cho mọi bản vẽ. TWI lưu ý rằng các tiêu chuẩn ký hiệu hàn không trình bày mọi chi tiết theo cùng một cách; ISO 2553 và BS EN 22553 có những đặc điểm trình bày riêng cần kiểm tra khi đọc bản vẽ ^[5].

4. Đọc các con số: đừng vội xem đó là cỡ mối hàn

Một lỗi rất hay gặp là thấy số cạnh ký hiệu rồi mặc định đó là cỡ mối hàn. Thực tế, ý nghĩa của con số phụ thuộc vào loại ký hiệu và vị trí của nó. Nó có thể là chiều dài mối hàn, bước hàn, góc rãnh, khe hở chân, chiều sâu điền đầy, hoặc số lượng mối hàn lỗ, hàn khe, hàn điểm, hàn đường, hàn chốt và hàn gờ/nổi ^[3].

Với mối hàn giáp mối, TWI nêu rằng chữ S kèm một con số ở bên trái ký hiệu mối hàn chỉ chiều sâu ngấu. TWI cũng lưu ý rằng nếu bản vẽ dùng ký hiệu hàn nhưng không ghi yêu cầu kích thước riêng cho mối hàn giáp mối, thông thường yêu cầu được hiểu là mối hàn giáp mối ngấu hoàn toàn ^[5].

5. Những nhóm ký hiệu bạn sẽ gặp nhiều

Mối hàn góc

Mối hàn góc được biểu diễn bằng một tam giác vuông đặt trên đường tham chiếu. National Board cho biết cạnh vuông góc của ký hiệu mối hàn góc luôn nằm bên trái ^[33]. Sau khi xác định mối hàn ở phía mũi tên hay phía đối diện, hãy đọc các con số đi kèm để biết cỡ, chiều dài hoặc bước hàn nếu bản vẽ có ghi ^[3].

Mối hàn rãnh

Ký hiệu mối hàn rãnh thường dùng cho liên kết giáp mối. Liên kết có thể cần hoặc không cần chuẩn bị mép trước khi hàn. Nếu hàn từ một phía, đó là mối hàn rãnh đơn; nếu hàn từ hai phía, đó là mối hàn rãnh kép ^[6]. Trong một số ký hiệu rãnh, phần mũi tên bị gãy dùng để chỉ phía của liên kết cần được chuẩn bị mép ^[6].

Hàn lỗ và hàn khe

Ký hiệu hàn lỗ hoặc hàn khe xuất hiện khi yêu cầu điền đầy một lỗ hoặc một khe để tạo liên kết giữa các chi tiết. Các kích thước đi kèm có thể chỉ số lượng mối hàn, góc loe hoặc góc vát miệng lỗ, chiều sâu điền đầy, hoặc bước hàn tính theo khoảng cách tâm tùy trường hợp ^[3][28].

Hàn điểm, hàn đường, hàn chốt và hàn gờ/nổi

Bảng ký hiệu cơ bản không chỉ có mối hàn góc và mối hàn rãnh. Nó còn bao gồm hàn điểm, hàn đường, hàn chốt và hàn gờ/nổi; các ký hiệu này xuất hiện trên bản vẽ khi quy trình hoặc dạng liên kết tương ứng được sử dụng ^[28].

Hàn mặt sau, hàn lót và hàn mép

Ở các bản vẽ chi tiết hơn, bạn có thể gặp ký hiệu hàn mặt sau, hàn lót hoặc hàn mép. Phần đuôi cũng có thể chứa thông tin bắt buộc như số phân loại hoặc yêu cầu áp dụng trong một số trường hợp, vì vậy không nên xem đuôi ký hiệu là ghi chú phụ ^[1][3].

Ký hiệu kiểm tra không phá hủy

Bản vẽ hàn đôi khi kèm yêu cầu kiểm tra không phá hủy. AWS A2.4 không chỉ đề cập ký hiệu hàn, mà còn bao gồm ký hiệu hàn vảy và ký hiệu kiểm tra không phá hủy; vì vậy khi ký hiệu kiểm tra xuất hiện, nó cần được đọc như một phần của yêu cầu thi công và nghiệm thu ^[2].

6. Cách đọc một ký hiệu hàn theo trình tự

1. Xác định tiêu chuẩn áp dụng. Tìm trong ghi chú bản vẽ hoặc hồ sơ dự án xem đang dùng AWS, ISO hay tiêu chuẩn khác, vì tiêu chuẩn khác nhau có thể làm thay đổi cách hiểu ký hiệu ^[2][5].
2. Lần theo mũi tên đến liên kết. Mũi tên cho biết ký hiệu áp dụng cho chi tiết hoặc mối nối nào ^[3].
3. Xác định phía hàn. Với cách trình bày AWS thường gặp, dưới đường tham chiếu là phía mũi tên, trên đường tham chiếu là phía đối diện, còn hai phía là hàn hai bên ^[3].
4. Nhận diện loại mối hàn. Phân biệt hàn góc, hàn rãnh, hàn lỗ, hàn khe, hàn điểm, hàn đường, hàn chốt hoặc ký hiệu khác ^[3][28].
5. Giải nghĩa kích thước theo ngữ cảnh. Không đọc con số tách rời khỏi ký hiệu; hãy xem nó nằm ở đâu và đi với loại mối hàn nào, vì nó có thể là cỡ, chiều dài, bước, góc, khe hở chân hoặc chiều sâu ngấu ^[3][5].
6. Kiểm tra phần đuôi. Nếu có đuôi, nó có thể ghi quy trình hàn, tiêu chuẩn, phân loại hoặc tài liệu tham chiếu phải tuân thủ ^[1][3].
7. Đọc các ký hiệu bổ sung. Hàn tại hiện trường, hàn quanh toàn bộ, biên dạng bề mặt, phương pháp hoàn thiện hoặc kiểm tra không phá hủy đều có thể thêm yêu cầu quan trọng ^[2][3].

7. Ví dụ nhanh

Ký hiệu hàn góc nằm dưới đường tham chiếu: nếu bản vẽ theo cách trình bày AWS, điều này nghĩa là mối hàn góc nằm ở phía mũi tên chỉ vào. Sau đó, đọc các số quanh ký hiệu để xác định cỡ, chiều dài hoặc bước hàn nếu có ^[3][33].

Ký hiệu rãnh chữ V nằm trên đường tham chiếu: nếu bản vẽ dùng quy ước AWS, ký hiệu ở phía trên đường tham chiếu cho biết mối hàn nằm ở phía đối diện của liên kết, không phải phía mũi tên ^[3][6].

Chữ S kèm số bên cạnh ký hiệu mối hàn giáp mối: theo giải thích của TWI, chữ S kèm số ở bên trái ký hiệu mối hàn giáp mối chỉ chiều sâu ngấu ^[5].

Có thông tin trong phần đuôi: nếu đuôi ghi quy trình, tiêu chuẩn hoặc số phân loại, thông tin đó cần được đọc trước khi thi công; các tài liệu kỹ thuật có ví dụ về những yêu cầu bắt buộc được ghi trong đuôi ký hiệu hàn ^[1][3].

8. Lỗi dễ gặp khi đọc ký hiệu hàn

• Dùng một bảng ký hiệu chung mà không kiểm tra tiêu chuẩn. Cách trình bày có thể khác nhau giữa AWS, ISO và BS EN, nên tiêu chuẩn của bản vẽ hoặc hồ sơ dự án vẫn là điểm xuất phát ^[5].
• Đọc mọi con số như cỡ mối hàn. Con số có thể chỉ chiều dài, bước, góc rãnh, khe hở chân, chiều sâu điền đầy hoặc chiều sâu ngấu ^[3][5].
• Bỏ qua vị trí trên hoặc dưới đường tham chiếu. Trong cách trình bày AWS thường gặp, vị trí này quyết định mối hàn nằm ở phía mũi tên hay phía đối diện ^[3].
• Xem nhẹ phần đuôi. Đuôi có thể chứa tiêu chuẩn, quy trình hoặc phân loại mà ký hiệu cơ bản không thể hiện ^[1][3].
• Quên ký hiệu kiểm tra. Khi ký hiệu kiểm tra không phá hủy xuất hiện, đó là một phần của yêu cầu bản vẽ, không chỉ là thông tin tham khảo ^[2].

Kết luận

Cách an toàn nhất để đọc ký hiệu hàn là đi theo một thứ tự cố định: tiêu chuẩn, mũi tên, phía của ký hiệu, loại mối hàn, kích thước, đuôi và ký hiệu bổ sung. Quy tắc trên dưới đường tham chiếu rất hữu ích khi đọc bản vẽ theo AWS, nhưng chưa đủ để thay thế tiêu chuẩn và yêu cầu của dự án; khi có khác biệt hoặc điểm mơ hồ, tiêu chuẩn ghi trên bản vẽ là căn cứ cuối cùng ^[3][5].