Sinh viên và giảng viên dùng AI thế nào để không vượt ranh giới học thuật?

Nói ngắn gọn: đừng chỉ hỏi “dùng ChatGPT có sao không?”, hãy hỏi “bài này cho dùng AI ở bước nào, có phải khai báo không, và phần nào bắt buộc là năng lực của mình?”

Trước khi dùng AI: tự hỏi 4 câu

1. Bài này có cho phép dùng AI không?
   Hãy đọc đề cương môn học, hướng dẫn bài tập và quy định liêm chính học thuật của trường. UM System nhắc người dùng tham chiếu chính sách cụ thể của từng cơ sở; UNC Charlotte cũng liên hệ việc dùng AI với chính sách đề cương, gian lận và đạo văn trong quy định học thuật.

2. AI đang giúp mình học, hay đang làm thay phần được chấm?
   Dùng AI để luyện tập, hiểu khái niệm hoặc sắp xếp ý tưởng khác với việc nộp nguyên câu trả lời do AI tạo ra. Rủi ro học thuật nằm nhiều ở chỗ AI có thay bạn thể hiện năng lực được đánh giá hay không.

3. Giảng viên có yêu cầu khai báo không?
   Nếu đề cương hoặc đề bài yêu cầu ghi rõ cách dùng AI, bạn nên nêu công cụ đã dùng, dùng ở bước nào và phần nào do bạn tự sửa, tự kiểm chứng.

4. Bạn có tự chịu trách nhiệm với bài nộp cuối cùng không?
   Dù AI tham gia nhiều hay ít, người học vẫn cần giải thích được lập luận, nguồn tài liệu, trích dẫn và các quyết định chỉnh sửa của mình. Hướng dẫn của UM System cũng đặt việc dùng AI trong khuôn khổ sử dụng có trách nhiệm và có đạo đức.

Nếu còn lấn cấn ở bất kỳ câu nào, cách an toàn nhất là chưa đưa nội dung AI vào bản nộp cuối, rồi hỏi giảng viên trước.

Sinh viên nên dùng AI theo hướng nào?

Khi môn học cho phép, AI hữu ích nhất như một trợ lý học tập, không phải người viết thuê. Những cách dùng thường dễ giải thích hơn gồm:

• Gợi ý và sắp xếp ý tưởng: đề xuất chủ đề, so sánh hướng nghiên cứu, dựng dàn ý ban đầu.
• Hiểu khái niệm: yêu cầu AI giải thích một khái niệm ở nhiều mức độ, hoặc đưa ví dụ để phân biệt các khái niệm dễ nhầm.
• Luyện tập: nhờ AI tạo câu hỏi ôn tập, mô phỏng vấn đáp, thiết kế bài tự kiểm tra.
• Hỗ trợ chỉnh sửa: kiểm tra câu chữ có rõ không, đoạn văn có mạch lạc không, ngữ pháp có tự nhiên không.
• Tìm điểm mù: nhờ AI đóng vai người đọc để chỉ ra phần lập luận mơ hồ, thiếu bằng chứng hoặc bố cục rối.

Phần cần đặc biệt thận trọng là viết lại và tạo nội dung cuối cùng. Nhờ AI chỉ ra chỗ yếu để bạn tự sửa khác với việc yêu cầu AI viết lại cả đoạn lập luận hoặc hoàn thành bài đáp án. Nếu đề bài không nói rõ, hãy hỏi trước.

Những tình huống có rủi ro bị xem là gian lận hoặc đạo văn

Định nghĩa chính thức luôn phụ thuộc vào quy định của trường, cơ sở đào tạo, môn học và từng bài tập. Tuy vậy, trong thực tế lớp học, các tình huống sau thường có rủi ro cao:

1. Đề cương, đề bài hoặc chính sách của trường cấm dùng AI nhưng bạn vẫn dùng.
   Khi quy định đã nói rõ, việc dùng AI có thể trực tiếp vi phạm yêu cầu của môn học hoặc quy định liêm chính học thuật.

2. Giảng viên yêu cầu khai báo cách dùng AI nhưng bạn không khai báo.
   Nếu yêu cầu là ghi tên công cụ, giai đoạn sử dụng hoặc cách bạn chỉnh sửa, hãy làm đúng như hướng dẫn.

3. Nộp nội dung AI tạo ra như thể đó là sản phẩm nguyên gốc của mình.
   Rủi ro đặc biệt cao khi bạn nộp nguyên đoạn văn, lời giải, báo cáo hoặc mã do AI tạo ra trong khi môn học không cho phép cách làm đó.

4. Dùng AI trong bài kiểm tra, bài thi hoặc nhiệm vụ bị giới hạn mà không được phép.
   Nếu mục tiêu của bài là đánh giá hiểu biết tức thời hoặc năng lực cá nhân, việc dùng AI không được cho phép dễ bị xem là nhận trợ giúp không đúng quy định.

5. Không kiểm chứng nội dung và trích dẫn sau khi dùng AI.
   Ngay cả khi AI được phép hỗ trợ, người học vẫn phải chịu trách nhiệm về độ chính xác, trích dẫn và tính nguyên gốc của bài nộp. UM System cũng đặt việc dùng AI trong bối cảnh liêm chính học thuật và sử dụng có trách nhiệm.

Khi nào dùng AI không nhất thiết là gian lận?

Nếu phù hợp với quy định của môn học và nhà trường, các cách dùng sau không mặc nhiên là gian lận:

• Giảng viên cho phép dùng AI để gợi ý, luyện tập, hiểu khái niệm hoặc chỉnh sửa ngôn ngữ.
• Bạn khai báo theo đúng yêu cầu.
• AI chỉ hỗ trợ học, sắp xếp ý hoặc chỉnh sửa; không thay bạn làm phần cốt lõi được đánh giá.
• Lập luận cuối cùng, kiểm chứng dữ liệu, trích dẫn và nội dung nộp là trách nhiệm của bạn.

Đây là lý do cùng một hành vi có thể được chấp nhận ở môn này nhưng bị cấm ở môn khác. Bài bình luận của UF nhấn mạnh rằng thái độ và chiến lược của giảng viên đối với AI tạo sinh rất khác nhau; UM System cũng nhắc người dùng xử lý theo chính sách của từng cơ sở và từng lớp học.

Với giảng viên: AI là trợ lý phác thảo, không thay thế chuyên môn

Đối với giảng viên, AI có thể giúp tiết kiệm thời gian ở bước soạn nháp và thiết kế hoạt động học tập. Một số cách dùng phù hợp hơn gồm:

• Phác thảo bài giảng: tạo ý tưởng cho hoạt động trên lớp, câu hỏi thảo luận, tình huống minh họa.
• Biến thể tài liệu: diễn đạt cùng một khái niệm ở nhiều mức độ để hỗ trợ người học có nền tảng khác nhau.
• Bài luyện tập và câu hỏi mẫu: tạo bản nháp cho câu hỏi thảo luận, bài tập ngắn hoặc hoạt động ôn tập.
• Bảng tiêu chí chấm điểm: hỗ trợ soạn nháp rubric, mẫu phản hồi hoặc hướng dẫn đánh giá đồng đẳng.
• Quy định dùng AI trong môn học: viết rõ việc nào được phép, việc nào bị cấm, có cần khai báo hay không.

Tuy nhiên, trước khi đưa nội dung do AI hỗ trợ vào lớp học, giảng viên vẫn cần kiểm tra xem nội dung đó có phù hợp với mục tiêu môn học, yêu cầu liêm chính học thuật, quy định trích dẫn và hướng dẫn xử lý dữ liệu hay không. UNC Charlotte liệt kê kiểm tra an toàn AI, hướng dẫn xử lý dữ liệu, chính sách đề cương gợi ý và quy định liêm chính học thuật của sinh viên như những nguồn lực liên quan; UM System cũng đặt việc dùng AI trong lớp học trong bối cảnh liêm chính học thuật và sử dụng có đạo đức.

Phân biệt nhanh: gian lận, đạo văn và trợ giúp không phù hợp

Quy định chính thức cần xem văn bản của từng trường. Tài liệu của UNC Charlotte liên hệ việc dùng AI với các vấn đề gian lận và đạo văn trong quy định liêm chính học thuật của sinh viên. Khi đọc đề cương hoặc hỏi giảng viên, có thể tạm phân biệt như sau:

• Rủi ro gian lận: bạn vi phạm luật chơi của nhiệm vụ, chẳng hạn bài cấm AI nhưng vẫn dùng, dùng AI trong bài kiểm tra khi không được phép, hoặc không làm đúng yêu cầu khai báo.
• Rủi ro đạo văn: bạn trình bày chữ nghĩa, ý tưởng, mã hoặc phần tổng hợp dữ liệu không do mình thực hiện như thể đó là sản phẩm nguyên gốc của mình.
• Rủi ro nhận trợ giúp không phù hợp: AI làm thay phần cốt lõi mà bài tập được thiết kế để đánh giá ở bạn.

Một hành vi có thể chạm nhiều rủi ro cùng lúc. Ví dụ: trong một bài luận cấm AI, nếu bạn nộp nguyên đoạn do AI tạo ra, vấn đề không chỉ là vi phạm yêu cầu bài tập mà còn là tính nguyên gốc và trách nhiệm tác giả.

Quy trình an toàn trước khi bấm “nộp bài”

Trước khi dùng AI cho bất kỳ bài nào, hãy kiểm tra ba nơi:

1. Đề cương môn học: có chính sách về AI không?
2. Hướng dẫn bài tập: bài cụ thể này cho dùng AI đến đâu?
3. Quy định liêm chính học thuật: AI có được nhắc đến trong phần gian lận, đạo văn hoặc trợ giúp không phù hợp không?

Nếu hướng dẫn chưa rõ, hỏi giảng viên bằng hai câu thật cụ thể:

Bài này có được dùng AI không? Nếu có, em được dùng ở những bước nào?
Em có cần ghi rõ đã dùng công cụ AI nào và dùng như thế nào không?

Bạn cũng có thể giữ lại prompt, phản hồi của AI, bản nháp và lịch sử chỉnh sửa. Việc này không bảo đảm bạn chắc chắn được miễn trách nhiệm nếu có tranh chấp, nhưng giúp giải thích rõ quá trình hình thành bài nộp.

Mẫu khai báo AI cho sinh viên

Nếu giảng viên yêu cầu khai báo, bạn có thể điều chỉnh mẫu sau theo quy định của môn học:

Trong bài này, tôi đã sử dụng công cụ AI tạo sinh để hỗ trợ gợi ý chủ đề, sắp xếp dàn ý ban đầu và kiểm tra độ rõ ràng của câu chữ. Việc kiểm chứng thông tin, lựa chọn lập luận, sắp xếp trích dẫn và hoàn thiện nội dung cuối cùng do tôi tự thực hiện.

Nếu AI tham gia sâu hơn, chẳng hạn hỗ trợ viết lại đoạn văn, tổng hợp tài liệu hoặc tạo bản nháp mã lập trình, phần khai báo cũng nên cụ thể hơn. Mục tiêu là để giảng viên thấy rõ: AI đã làm gì, bạn đã làm gì.

Mẫu quy định ngắn cho giảng viên đưa vào đề cương

Vì các nguồn của trường đại học đều kéo việc dùng AI về chính sách môn học, quy định nhà trường và liêm chính học thuật, giảng viên không nên chỉ viết “được dùng” hoặc “không được dùng”. Nên nêu rõ phạm vi và trách nhiệm.

Có thể điều chỉnh theo chính sách của trường như sau:

• Môn học này cho phép dùng AI để: gợi ý ý tưởng, luyện tập, chỉnh sửa ngôn ngữ, hỗ trợ hiểu khái niệm.
• Môn học này không cho phép dùng AI để: viết thay câu trả lời cuối cùng, tạo trích dẫn chưa được kiểm chứng, hoàn thành bài thi hoặc bài kiểm tra.
• Nếu sử dụng AI, sinh viên phải ghi ở cuối bài tên công cụ và cách đã sử dụng.
• Sinh viên vẫn chịu trách nhiệm về độ chính xác, trích dẫn và tính nguyên gốc của bài nộp cuối cùng.

Điều quan trọng nhất

AI trong trường học có thể là công cụ học tập, nhưng cũng có thể trở thành công cụ vi phạm. Khác biệt thường không nằm ở bản thân công cụ, mà nằm ở bốn điểm: có được phép hay không, có phù hợp mục tiêu bài tập hay không, có khai báo đúng hay không, và người học có thật sự hiểu cũng như tự chịu trách nhiệm với sản phẩm cuối cùng hay không.

Nếu không chắc, đừng để AI viết phần thân bài nộp. Hãy đọc đề cương, hướng dẫn bài tập, quy định của trường — rồi hỏi giảng viên trước.