Cổ Phiếu 17 USD Trở Thành Vụ Cược 300 Lần: Nhìn Lại Ngày Tesla IPO 2010

Mười lăm năm sau ngày chào sàn, đợt phát hành cổ phiếu lần đầu ra công chúng (IPO) của Tesla vẫn là một trong những sự kiện quan trọng bậc nhất lịch sử tài chính hiện đại. Vào ngày 29 tháng 6 năm 2010, một công ty khởi nghiệp ở Thung lũng Silicon khi ấy có tên Tesla Motors và chưa từng có lãi đã bắt đầu giao dịch trên sàn NASDAQ với mã chứng khoán TSLA. Họ đang cố gắng thuyết phục các nhà đầu tư đại chúng rằng một mẫu xe thể thao điện hạng sang có thể mở đường cho sự thống trị thị trường xe phổ thông trong tương lai. Vụ cược táo bạo ấy đã trở thành một bước ngoặt, không chỉ cho ngành công nghiệp ô tô, mà còn cho toàn bộ quá trình chuyển đổi sang năng lượng bền vững.

Thông số cơ bản của đợt chào bán

Các điều khoản cuối cùng của đợt IPO được quy định chính thức trong bản cáo bạch nộp lên Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch Mỹ (SEC) theo Quy tắc 424(b)(4), đây là nguồn pháp lý chính cho các chi tiết của thương vụ .

• Ngày IPO: Ngày giao dịch đầu tiên là 29/6/2010, mặc dù SEC tuyên bố đăng ký có hiệu lực vào ngày 28/6/2010 và đợt chào bán chính thức kết thúc vào ngày 2/7/2010 .
• Sàn giao dịch và mã chứng khoán: Sàn NASDAQ Global Select Market, mã TSLA .
• Giá chào bán: 17,00 USD mỗi cổ phiếu, vượt qua biên độ dự kiến ban đầu là 14,00 - 16,00 USD, báo hiệu nhu cầu mạnh mẽ từ các nhà đầu tư tổ chức .
• Số lượng cổ phiếu chào bán: Tổng cộng 13.300.000 cổ phiếu, bao gồm 11.880.600 cổ phiếu sơ cấp do công ty phát hành và 1.419.400 cổ phiếu được bán bởi các cổ đông hiện hữu . Các nhà bảo lãnh phát hành cũng nắm giữ quyền chọn mua thêm cổ phiếu tiêu chuẩn (greenshoe).
• Tổng số tiền thu về: Đợt chào bán đã thu về 226 triệu USD trước khi trừ chiết khấu bảo lãnh và các chi phí. Số tiền Tesla thực nhận sau chiết khấu là 188,8 triệu USD .

Ngày giao dịch đầu tiên: Tăng vọt, lao dốc và hồi phục

Màn ra mắt thị trường của Tesla là một phiên giao dịch đầy biến động. Cổ phiếu mở cửa ở mức 19,00 USD, tăng 12% so với giá chào bán 17 USD. Sau đó, nó nhanh chóng giảm xuống dưới 17,70 USD trước khi tăng tốc trở lại vào buổi chiều. Cổ phiếu TSLA kết thúc ngày đầu tiên ở mức 23,89 USD, mang lại mức tăng trưởng một ngày xấp xỉ 40,5% . Với mức giá đóng cửa đó, vốn hóa thị trường của Tesla đạt khoảng 1,7 tỷ USD .

Việc tăng quy mô chào bán và mức tăng đột biến trong ngày đầu tiên càng trở nên đặc biệt ấn tượng khi xét đến tình trạng tài chính của công ty vào thời điểm đó.

Bức tranh tài chính trước IPO: Khoản lỗ khổng lồ và doanh số èo uột

Để hiểu được mức độ rủi ro mà các nhà đầu tư đang chấp nhận, chúng ta cần xem xét các công bố tài chính của Tesla từ Bản sửa đổi số 2 của Mẫu S-1, nộp vào ngày 29 tháng 4 năm 2010 .

Tesla được thành lập năm 2003 và có trụ sở chính tại Palo Alto, California. Tính đến ngày 31/3/2010, sản phẩm sản xuất duy nhất của hãng là Tesla Roadster, một mẫu xe thể thao điện hai chỗ ngồi có giá trên 100.000 USD. Công ty mới chỉ giao được 1.063 chiếc Roadster trên 22 quốc gia kể từ khi thành lập .

Tình hình tài chính hết sức ảm đạm:

• Doanh thu lũy kế (từ khi thành lập đến 31/3/2010): 147,6 triệu USD .
• Thâm hụt lũy kế (tổng lỗ ròng): 290,2 triệu USD .
• Lỗ ròng cả năm 2009: 55,7 triệu USD .
• Lỗ ròng chỉ riêng quý I/2010: 29,5 triệu USD .

Tesla chưa bao giờ có lợi nhuận. Sự sống còn của công ty, và chính đợt IPO này, là một vụ cược vào sự phát triển của một mẫu xe dễ tiếp cận hơn - chiếc sedan Model S. Trong bản cáo bạch, công ty đã tuyên bố rõ ràng rằng số tiền thu được sẽ dành cho chi phí đầu tư vào chương trình Model S, bao gồm việc chế tạo công cụ, thiết bị sản xuất, và xây dựng nhà máy Fremont, cũng như bổ sung vốn lưu động chung .

Tổ hợp bảo lãnh phát hành

Đợt IPO được quản lý bởi một số ngân hàng đầu tư lớn nhất Phố Wall. Goldman Sachs & Co. nắm giữ vị trí "lead left" (nhà bảo lãnh chính đứng đầu) đáng thèm muốn, một vai trò mang lại quyền lực chính trong việc định giá và phân phối cổ phiếu . Morgan Stanley là đồng bảo lãnh chính, cùng với J.P. Morgan Securities LLC và Deutsche Bank Securities Inc. hợp thành tổ hợp bảo lãnh cốt lõi . Bộ tứ ngân hàng này là một tín hiệu mạnh mẽ về niềm tin của các tổ chức, và cặp đôi Goldman và Morgan Stanley sau đó cũng được tái lập cho các thương vụ lớn khác của Elon Musk.

Sự kiện mang tính bước ngoặt cho ngành ô tô

Khi Tesla mở cửa giao dịch, nó trở thành đợt IPO đầu tiên của một hãng sản xuất ô tô Mỹ kể từ khi Ford Motor Company lên sàn vào năm 1956 - một khoảng cách 54 năm . Cột mốc này nhấn mạnh cả sự hiếm hoi của các thương vụ ra mắt công ty xe hơi mới lẫn thách thức to lớn khi thâm nhập vào lĩnh vực sản xuất ô tô thâm dụng vốn.

Đợt IPO đã vấp phải sự pha trộn giữa phấn khích và hoài nghi sâu sắc. Các báo cáo cùng thời trên New York Times đã nêu bật khoản lỗ lũy kế 290,2 triệu USD và thực tế là Tesla dự kiến sẽ tiếp tục thua lỗ hàng quý trong lúc chờ đợi Model S . Bình luận viên tài chính Jim Cramer là một trong những tiếng nói nổi bật cảnh báo các nhà đầu tư tránh xa, một lời chỉ trích mà Elon Musk đã trực tiếp phản bác trong các lần xuất hiện trên truyền thông .

Lợi nhuận dài hạn: Cỗ máy tạo ra của cải lịch sử

Mức lợi nhuận từ đợt IPO của Tesla đã củng cố vị thế của nó như một trong những vụ cược chứng khoán vĩ đại nhất lịch sử. Công ty đã thực hiện hai lần chia tách cổ phiếu kể từ khi lên sàn: một lần chia tách 5:1 có hiệu lực từ ngày 31/8/2020, và một lần 3:1 có hiệu lực từ ngày 25/8/2022. Trên cơ sở đã điều chỉnh chia tách, giá IPO 17,00 USD tương đương với khoảng 1,13 USD mỗi cổ phiếu .

Một khoản đầu tư 10.000 USD tại giá IPO sẽ mua được khoảng 588 cổ phiếu. Sau hai lần chia tách, vị thế đó sẽ tăng gấp 15 lần lên 8.823 cổ phiếu, có giá trị hơn 2,6 triệu USD vào giữa năm 2025 . Vào dịp kỷ niệm 15 năm ngày IPO vào tháng 6/2025, CNBC đưa tin cổ phiếu TSLA đã tăng gần 300 lần so với giá chào bán ban đầu trên cơ sở đã điều chỉnh chia tách . Bản thân Elon Musk đã nhấn mạnh quy mô của sự chuyển đổi này, nhận xét rằng vốn hóa thị trường IPO ban đầu chỉ bằng 0,1% định giá sau này của công ty.

Những câu hỏi còn bỏ ngỏ

Mặc dù có rất nhiều tài liệu công khai, một vài khía cạnh của đợt IPO vẫn chưa được làm rõ hoàn toàn:

• Sự khác biệt về tổng số tiền thu về: Hầu hết các nguồn chính thức ghi nhận tổng số tiền thu về là 226 triệu USD. Tuy nhiên, CNNMoney đưa ra con số 266 triệu USD vào ngày diễn ra IPO . Khoảng chênh lệch 40 triệu USD này có thể phản ánh liệu quyền chọn mua thêm cổ phiếu (greenshoe) đã được thực hiện đầy đủ hay chưa. Nếu các nhà bảo lãnh phát hành bán thêm 15% số cổ phiếu của đợt chào bán (khoảng 2 triệu cổ phiếu với giá 17 USD), tổng số tiền sẽ gần đạt 260 triệu USD. Chưa có tài liệu công khai nào xác nhận chắc chắn rằng toàn bộ quyền chọn này đã được thực hiện.
• Tổng chi phí IPO: Mặc dù số tiền Tesla thực nhận là 188,8 triệu USD, ngụ ý mức chiết khấu bảo lãnh gộp khoảng 37,2 triệu USD, nhưng bảng kê chi tiết chính xác các khoản phí pháp lý, kế toán, in ấn và lệ phí đăng ký SEC vẫn chưa được liệt kê cụ thể trong các trích đoạn có thể truy cập .
• Phân phối cổ phiếu cuối cùng: Tỷ lệ phân chia giữa nhà đầu tư tổ chức và cá nhân, cũng như việc phân bổ cụ thể giữa các thành viên trong tổ hợp bảo lãnh phát hành, không được nêu chi tiết trong bản cáo bạch công khai.

Những vấn đề còn bỏ ngỏ này vẫn nằm trong phạm vi suy đoán dựa trên dữ liệu có sẵn.

Đợt IPO của Tesla là một màn biểu diễn trên dây ở độ cao lớn, thách thức mọi logic tài chính thông thường. Nó đã biến một hãng sản xuất ô tô ngách thua lỗ sâu sắc thành một công ty đại chúng cho một trong những cuộc chuyển đổi công nghiệp đầy tham vọng nhất thế kỷ, và bằng cách đó, nó đã tưởng thưởng cho những người tin tưởng ban đầu bằng mức lợi nhuận chỉ có một lần trong một thế hệ.