Biết nhiều về thế giới, nhưng ta có thật sự hiểu chính mình?

Ta có thể tìm thấy thông tin về thế giới chỉ trong vài giây. Nhưng biết thêm một điều chưa chắc giúp ta hiểu vì sao mình giận dữ, điều gì khiến mình sợ hãi, hay mình thật sự muốn gì.

Câu nói “con người hôm nay biết mọi thứ, trừ chính mình” không phải nhận định đúng với tất cả mọi người. Đó là một nghịch lý đáng suy ngẫm: ta dễ hướng sự chú ý ra bên ngoài, trong khi nhìn thẳng vào bản thân đôi khi đòi hỏi nhiều can đảm hơn.

Vì sao hiểu bản thân lại khó?

Hiểu mình không chỉ là thu thập thông tin về tính cách. Đó còn là sẵn lòng xem lại niềm tin, lựa chọn và những điều ta thường tự biện hộ. Có thể ta nhận ra một nỗi sợ đang chi phối quyết định, một thói quen mình vẫn bênh vực, hoặc khoảng cách giữa điều mình nói là mong muốn và cách mình thực sự sống.

Trong khi đó, tin tức, tin nhắn hay những nội dung nối tiếp nhau có thể lấp đầy mọi khoảng trống. Đôi khi, mải theo dõi thế giới bên ngoài giúp ta trì hoãn một câu hỏi khó. Đây là một cách diễn giải mang tính suy ngẫm, không phải lời giải thích cho mọi kiểu bận rộn hay đau khổ. Nhưng ta có thể tự hỏi: mình chọn việc này vì nó quan trọng, hay vì muốn tránh ở lại với một suy nghĩ khiến mình bất an?

Pascal và Socrates: dừng lại để nhìn lại

Trong Pensées, Blaise Pascal suy ngẫm về việc con người khó có thể ngồi yên trong căn phòng của mình. Ông viết, theo bản dịch nghĩa: “Mọi nỗi bất hạnh của con người đều bắt nguồn từ việc họ không thể ở yên trong một căn phòng.” Đây không phải quy luật khoa học giải thích mọi nỗi đau, mà là một gợi ý triết học để ta nghĩ về mối quan hệ giữa sự phân tâm và khoảng lặng. 2

Trong Biện hộ cho Socrates của Plato, Socrates nói: “Cuộc đời không được xem xét thì không đáng sống.” Câu nói xuất hiện trong bối cảnh ông bảo vệ việc suy ngẫm về đức hạnh và xét lại đời sống. Có thể hiểu đây là lời mời đặt câu hỏi về lý do đằng sau những lựa chọn của mình, chứ không phải phán xét giá trị cuộc đời của bất kỳ ai. 62

Ở một mình có thể hữu ích, nhưng không phải lúc nào cũng vậy

Dành thời gian một mình không tự động giúp ta hiểu bản thân. Khoảng riêng có thể đem lại sự yên tĩnh để suy nghĩ, nhưng cũng có thể trở nên nặng nề hoặc làm tăng cảm giác cô đơn. Nghiên cứu về thời gian ở một mình cho thấy trải nghiệm này khác nhau giữa mỗi người; không có một mức độ phù hợp với tất cả. Vì vậy, điều quan trọng là tìm sự cân bằng giữa thời gian riêng và kết nối với người khác. 87

Bạn có thể bắt đầu bằng một khoảng lặng ngắn, có chủ đích — thay vì rút lui vô thời hạn. Tạm gác những thứ dễ khiến mình xao nhãng, rồi thử viết câu trả lời cho vài câu hỏi cụ thể:

• Hôm nay, chuyện gì khiến mình tức giận hoặc lo sợ?
• Mình đang cố bảo vệ điều gì, hay muốn chứng minh điều gì?
• Mình muốn đạt mục tiêu này vì bản thân nó, hay vì mong được người khác công nhận?
• Ngày mai, mình có thể thay đổi một việc gì?

Đừng xem câu trả lời đầu tiên là kết luận cuối cùng. Hãy quan sát hành động của mình và thử hỏi ý kiến một người mà bạn tin là sẽ nói thật. Chỉ nhìn vào bên trong đôi khi chưa đủ để nhận ra những điều mình không để ý.

Tự xét mình và cầu nguyện ban đêm trong Hồi giáo

Trong Surat Al-Hashr, Kinh Qur’an nhắc con người nhìn lại những gì mình đã chuẩn bị cho ngày mai: “Mỗi người hãy nhìn xem mình đã gửi đi điều gì cho ngày mai.” Theo phần giải thích của al-Sa’di, câu này đặt nền tảng cho việc tự kiểm điểm và xem xét hành động, để nhận ra thiếu sót rồi sửa chữa. Trọng tâm không phải là nghĩ về bản thân cho riêng mình, mà là nhìn lại việc mình đã làm và trách nhiệm với điều có thể sửa đổi. 9397

Còn qiyam al-layl — việc đứng cầu nguyện vào ban đêm — là một thực hành thờ phượng, không chỉ đơn thuần là thời gian yên tĩnh để suy tư. Kinh Qur’an viết: “Quả thật, việc cầu nguyện vào ban đêm khiến lòng và lời hòa hợp hơn, và lời đọc thêm vững vàng.” Theo phần giải thích của al-Sa’di, một ý nghĩa của câu này là ban đêm có ít điều gây xao nhãng hơn, giúp trái tim và lời đọc gần gũi với nhau, đồng thời giúp người cầu nguyện hiểu điều mình đọc. 58

Trong sự tĩnh lặng ấy, một người có thể nhìn lại ngày đã qua và thành tâm cầu xin sự dẫn dắt — nhưng không cần kỳ vọng chỉ một đêm là hiểu hết mọi bí mật của bản thân. Hãy bắt đầu trong khả năng của mình, rồi để việc suy ngẫm tạo ra một thay đổi cụ thể vào ban ngày: trả lại điều mình mắc nợ, nói lời xin lỗi, hoặc kiên trì sửa một thói quen.

Hiểu mình không phải khoảnh khắc bỗng nhiên tìm ra mọi đáp án, cũng không đòi hỏi ta cắt đứt với mọi người. Đó là quá trình nhìn lại liên tục, cần sự thành thật, những giá trị làm điểm tựa và cả khả năng lắng nghe. Có lúc, ta không cần thêm một thông tin mới về thế giới; ta chỉ cần một khoảng lặng để tự hỏi: mình đang làm gì, và vì sao?