Vì sao tiểu thuyết của Thélyson Orélien bị loại khỏi danh sách Goncourt?

Một cuốn tiểu thuyết vừa đoạt giải lại bị rút khỏi danh sách xét giải văn học danh giá của Pháp: đó là diễn biến xảy ra với C’était ça ou mourir (Hoặc như thế, hoặc chết) của nhà văn gốc Haiti sống tại Canada Thélyson Orélien. Ngày 25/9/2026, Viện Hàn lâm Goncourt loại sách khỏi danh sách tuyển chọn đầu tiên. Cần tách bạch hai vấn đề mà viện nêu ra: nghi vấn AI tham gia viết tiểu thuyết và cáo buộc đạo văn liên quan đến tác phẩm trước đây của Orélien. Quyết định loại sách không tự thân chứng minh AI đã viết cuốn tiểu thuyết. 71727

Goncourt giải thích quyết định ra sao?

Viện Hàn lâm Goncourt cho biết, dựa trên các phân tích của nhà nghiên cứu và nhà báo mà họ đánh giá là đáng tin cậy, cuốn sách rất có thể phần lớn là sản phẩm của AI. Viện cũng viện dẫn những vụ đạo văn trong quá khứ mà họ cho là mới được phơi bày. Theo viện, việc rút sách nhằm bảo vệ tính liêm chính của giải và sứ mệnh tôn vinh văn học do con người viết. Đây là lập trường của ban tổ chức, không phải kết luận độc lập về quá trình tạo ra bản thảo. 458

Sự đảo chiều diễn ra nhanh chóng: C’était ça ou mourir có tên trong danh sách đầu tiên công bố hồi đầu tháng 9, rồi đoạt giải tiểu thuyết Fnac ngày 21/9 — cũng là ngày cáo buộc sử dụng AI xuất hiện trên mạng. 3729

Cáo buộc sử dụng AI bắt nguồn từ đâu?

Tài khoản X mang tên “Balance ton Claude” cho biết đã đưa nhiều đoạn sách qua Pangram, một công cụ phát hiện văn bản do AI tạo ra, và nhận kết quả “100% AI”. CBC News nói họ thử Pangram với những đoạn trích khác và cũng nhận kết quả như vậy. Sau đó, cây bút tiểu luận kiêm cộng tác viên Le Figaro Samuel Fitoussi xác nhận ông tham gia nhóm đứng sau tài khoản này, chứ không hành động một mình. 28291

Nhưng điểm số từ phần mềm không phải hồ sơ xác thực quá trình viết. Theo thông tin về các phép thử do AFP thực hiện, những công cụ khác nhau cho kết quả trái ngược; các bài viết sau đó vẫn xem câu hỏi ai viết cuốn sách là chưa ngã ngũ. Những con số từ Pangram giúp lý giải vì sao cáo buộc lan rộng, chứ chưa đủ để kết luận nguồn gốc văn bản. 2018

Tác giả nói gì về hai cáo buộc?

Orélien phủ nhận dùng công cụ AI để viết tiểu thuyết. Reuters đưa tin ngày 23/9 rằng các nhà xuất bản của ông tại Canada và Pháp lên tiếng ủng hộ tác giả. Ông nói mình bắt đầu viết sách năm 2017 và hoàn thành bản thảo đầu tiên năm 2019. Mốc thời gian này có ý nghĩa trong tranh luận, nhưng nếu không có thêm bằng chứng, nó chưa giải đáp được câu hỏi về những lần chỉnh sửa sau đó. 1734

Riêng về đạo văn, báo La Presse đưa tin một số bài viết đứng tên Orélien trong giai đoạn 2012–2014 có đoạn giống với tác phẩm đã xuất bản trước đó. Hãng tin The Canadian Press nói họ chưa tự xác minh các cáo buộc này. Chúng liên quan đến những bài viết cũ, không phải bằng chứng trực tiếp cho thấy AI tạo ra C’était ça ou mourir. Giữa tranh cãi, nhà xuất bản Les Éditions du Boréal tại Québec đã đình chỉ hoạt động quảng bá sách. 2749

Vụ việc đặt ra câu hỏi gì cho các giải văn học?

Tại Canada, Writers’ Trust và Giller Foundation cho biết họ không chấp nhận tác phẩm do AI viết dự giải, nhưng phần lớn dựa vào nhà xuất bản — bên làm việc trực tiếp với tác giả — để kiểm tra điều kiện đó. 19

Vụ Goncourt cho thấy khoảng cách giữa việc đặt ra quy định và việc kiểm chứng công bằng: kết quả từ công cụ phát hiện AI, sự bảo đảm của nhà xuất bản và lời kể của tác giả có thể không trùng khớp. Việc rút sách là một quyết định của giải thưởng có hệ quả lớn, không phải phán quyết kỹ thuật cuối cùng về bản thảo. 81720