Cảnh báo từ Kenya và Fiji: Vì sao giá xăng dầu trong nước chưa giảm ngay dù giá dầu thế giới lao dốc?

Ông Wandayi giải thích rằng các tín hiệu tích cực từ thị trường quốc tế dự kiến sẽ thẩm thấu vào thị trường nội địa Kenya với độ trễ "khoảng một tháng" . Lý do cốt lõi mang tính hậu cần: Kenya nhập khẩu các sản phẩm dầu mỏ theo số lượng lớn theo chu kỳ hàng tháng, và lượng nhiên liệu hiện đang nằm tại các kho cảng và trạm bán lẻ đã được mua từ nhiều tuần trước với mức giá cao hơn. Các chuyến hàng mới, rẻ hơn phải được đặt hàng, vận chuyển và giao nhận trước khi khoản tiết kiệm đó đến được tay người tiêu dùng.

Giá bán lẻ tại Kenya không phải do các nhà tiếp thị xăng dầu tự đặt ra. Cơ quan Quản lý Năng lượng và Dầu khí (EPRA) đặt ra mức giá bán lẻ tối đa hàng tháng dựa trên một công thức tính đến các yếu tố:

• Chi phí cập cảng của các sản phẩm tinh chế nhập khẩu
• Phí vận chuyển và bảo hiểm
• Biến động tỷ giá giữa đồng Shilling Kenya và đồng Đô la Mỹ
• Biên lợi nhuận phân phối, lưu trữ và bán lẻ

Chu kỳ đánh giá của EPRA tạo ra ít nhất vài tuần chậm trễ về mặt cấu trúc. Kỳ đánh giá giá tiếp theo của cơ quan này sau cú sốc giá dầu ngày 15 tháng 6 sẽ là cơ hội đầu tiên để đưa mức giá dầu thô thấp hơn vào tính toán – và ngay cả khi đó, việc điều chỉnh cũng chỉ được áp dụng trong tương lai. Trong thời gian chờ đợi, người dân Kenya tiếp tục trả giá phản ánh chi phí nhập khẩu cao hơn của các lô hàng trước đó .

Một phức tạp khác là cơ chế trợ giá nhiên liệu của Kenya. Chính phủ đã và đang sử dụng Quỹ Thuế Phát triển Dầu khí (Petroleum Development Levy Fund) để bình ổn giá dầu diesel và dầu hỏa, điều này phần nào che chắn người tiêu dùng khỏi các cú sốc giá quốc tế nhưng cũng làm giảm tốc độ mà giá thế giới giảm được thể hiện trên bảng giá bơm. Việc gỡ bỏ hoặc điều chỉnh các khoản trợ giá này đòi hỏi các quyết định tài khóa, làm kéo dài thêm hàng tuần vào lộ trình .

Tình hình của Kenya phản ánh một mô hình rộng hơn được quan sát thấy trên toàn cầu. Ngay cả ở Hoa Kỳ, các chuyên gia cũng cảnh báo rằng giá bơm sẽ mất "vài tháng - có thể là nhiều năm - để trở lại mức trước đó" sau bất kỳ thỏa thuận hòa bình nào, do cần thời gian để khôi phục các chuỗi cung ứng bị gián đoạn và thiết lập lại các mô hình vận chuyển thông thường .

Cảnh báo từ Fiji: Độ trễ giá hai tháng neo theo chỉ số khu vực

Cùng ngày giá dầu thô toàn cầu lao dốc, Ủy ban Cạnh tranh và Người tiêu dùng Fiji (FCCC) đã đăng tải trên mạng xã hội và các phương tiện truyền thông địa phương với tiêu đề rõ ràng: "Đừng Mong Đợi Giá Nhiên Liệu và Gas Giảm Ngay Lập Tức" .

Tổng Giám đốc FCCC, bà Senikavika Jiuta, hoan nghênh thỏa thuận Mỹ-Iran là tin tức đáng khích lệ cho cả nền kinh tế toàn cầu và Fiji, nhưng cảnh báo rằng bất kỳ tác động nào đến giá nhiên liệu và khí dầu mỏ hóa lỏng (LPG) trong nước sẽ bị trì hoãn . Lý do cụ thể, bà giải thích, là "hệ thống định giá nhiên liệu của Fiji vận hành với độ trễ hai tháng," có nghĩa là sự sụt giảm bền vững của giá nhiên liệu toàn cầu được kích hoạt bởi việc mở lại eo biển Hormuz sẽ mất thời gian mới phản ánh vào giá trong nước .

Không giống như Kenya, quốc gia nhập khẩu và định giá dầu thô để tinh chế trong nước, Fiji nhập khẩu các sản phẩm nhiên liệu đã được tinh chế sẵn. FCCC đặt ra mức giá bán buôn và bán lẻ tối đa dựa trên đánh giá hàng quý (hoặc định kỳ) sử dụng chỉ số giá tham chiếu Mean of Platts Singapore (MOPS) – một chỉ số khu vực dành cho các sản phẩm dầu mỏ tinh chế . Bản thân chỉ số MOPS đã phản ánh giá quốc tế với một độ trễ tự nhiên vì nó tính trung bình các giao dịch trong một khoảng thời gian trước đó.

Ngoài độ trễ của chỉ số tham chiếu, công thức giá của Fiji còn bao gồm:

• Cước phí vận tải quốc tế
• Phí bảo hiểm rủi ro chiến tranh (vẫn ở mức cao ngay cả sau thông báo thỏa thuận)
• Biến động tỷ giá của đồng Đô la Fiji so với đồng Đô la Mỹ

Đợt điều chỉnh giá gần đây nhất của FCCC có hiệu lực từ ngày 1 tháng 6 năm 2026, đẩy giá nhiên liệu lên mức cao kỷ lục do sự gia tăng liên tục của chỉ số MOPS, chi phí vận chuyển và áp lực tỷ giá . Bởi vì đợt đánh giá tháng 6 sử dụng dữ liệu từ nhiều tuần trước đó – trước khi việc mở lại eo biển Hormuz được xác nhận – toàn bộ lợi ích từ việc giá dầu thô lao dốc không thể xuất hiện cho đến ít nhất là chu kỳ đánh giá tiếp theo, có khả năng là vào tháng 8. Ngay cả một sự điều chỉnh giữa chu kỳ cũng chỉ nắm bắt được một phần của sự sụt giảm toàn cầu .

Fiji cũng không có một quỹ trợ giá dầu mỏ lớn nào có thể được gỡ bỏ để đẩy nhanh tốc độ giảm giá. Không có lớp đệm tài chính nào để bắc cầu cho khoảng cách giữa lượng hàng tồn kho đắt đỏ hiện có và các chuyến hàng rẻ hơn trong tương lai. Hệ thống định giá được thiết kế để chuyển tiếp chi phí nhập khẩu thực tế theo thời gian, nhưng nó làm điều đó một cách thận trọng – bảo vệ người tiêu dùng khỏi những cú sốc đột ngột để đổi lấy việc trì hoãn những khoản giảm giá đột ngột .

Vì sao cú lao dốc của giá dầu toàn cầu không phải là chiến thắng tức thời cho các nước nhập khẩu

Sự chậm trễ ở Kenya và Fiji không phải là duy nhất. Trên khắp các quốc gia nhập khẩu nhiên liệu, một mô hình nhất quán xuất hiện: giá nhiên liệu bán buôn và bán lẻ rất "dính" trên đường đi xuống vì chúng được đặt ra bằng cách sử dụng các chỉ số tham chiếu có độ trễ, lịch đánh giá cố định và công thức thu hồi chi phí phản ánh giá hàng hóa trong quá khứ, chứ không phải hiện tại.

Ngay cả trong hậu quả trực tiếp của lệnh ngừng bắn có điều kiện hai tuần vào tháng Tư và việc mở lại eo biển Hormuz, giá dầu đã chứng tỏ sự biến động. Dầu Brent ban đầu giảm xuống dưới 95 USD/thùng, chỉ để tăng vọt trở lại vài ngày sau đó khi lệnh ngừng bắn có vẻ mong manh . Đến cuối tháng Năm, dầu Brent giao dịch gần 93 USD sau khi giảm khoảng 20% so với đỉnh năm 2026, nhưng các nhà phân tích cảnh báo rằng chuỗi cung ứng vật lý vẫn chưa bình thường hóa . Bộ trưởng Năng lượng Mỹ Chris Wright đã lưu ý vào đầu tháng 6 rằng lưu lượng tàu bè qua Hormuz đang "gia tăng đáng kể", nhưng vẫn thận trọng rằng sẽ mất thời gian để khối lượng xuất khẩu ổn định được nối lại hoàn toàn .

Bối cảnh này giải thích tại sao thông báo thỏa thuận hòa bình ngày 15 tháng 6 – dù kịch tính đến đâu – cũng không xóa bỏ được hàng tháng trời chi phí vận chuyển tăng cao, sự gián đoạn tuyến đường tàu chở dầu và phí bảo hiểm rủi ro chiến tranh tích lũy, những thứ đã được "nướng" vào giá của các lô hàng nhiên liệu đang trên đường vận chuyển hoặc trong kho lưu trữ trên khắp Đông Phi và Quần đảo Thái Bình Dương.

Đối với Kenya và Fiji, bài học rất rõ ràng: giá dầu toàn cầu là một tiêu đề báo chí; giá bơm tại địa phương mới là hóa đơn thực tế. Cho đến khi chuyến hàng tiếp theo cập bến với chi phí mới thấp hơn và các cơ quan quản lý hoàn thành các đợt đánh giá theo lịch trình của họ, người tiêu dùng vẫn sẽ bị mắc kẹt trong việc chi trả cho một cuộc khủng hoảng mà trên giấy tờ, đang dần hạ nhiệt.