Vương Hy Ký là ai? Từ tên lửa thăm dò đến Đông Phương Hồng 1

Vương Hy Ký (王希季, Wang Xiji, 1921–2026) là một trong những kỹ sư hàng không vũ trụ tiên phong của Trung Quốc. Sự nghiệp của ông gắn với nhiều cột mốc quan trọng: tên lửa thăm dò, tên lửa đẩy, vệ tinh thu hồi và những định hướng dài hạn cho chương trình vũ trụ có người lái.

Ông qua đời tại Bắc Kinh vì bệnh ngày 12/8/2026, hưởng thọ 105 tuổi.

Từ Côn Minh đến con đường kỹ thuật

Vương Hy Ký sinh tháng 7/1921 tại Côn Minh, tỉnh Vân Nam. Trong thời kỳ chiến tranh, ông theo học ngành kỹ thuật cơ khí tại Đại học Liên hợp Tây Nam Quốc lập, nơi đào tạo nhiều trí thức và kỹ sư quan trọng của Trung Quốc thời bấy giờ. Sau khi tốt nghiệp, ông từng làm việc tại Vân Nam trước khi sang Mỹ học nâng cao tại Học viện Bách khoa Virginia, nay là Đại học Virginia Tech, chuyên ngành động lực và nhiên liệu. Ông nhận bằng thạc sĩ tại đây.

Dù có thể tiếp tục học tiến sĩ, Vương Hy Ký quyết định trở về Trung Quốc vào khoảng năm 1949–1950 cùng một nhóm du học sinh. Sau đó, ông giảng dạy tại Đại học Công nghệ Đại Liên và Đại học Giao thông Thượng Hải, trước khi được điều chuyển vào năm 1958 đến một cơ sở nghiên cứu liên quan thuộc Viện Khoa học Trung Quốc ở Thượng Hải để phụ trách kỹ thuật tên lửa thăm dò.

Quyết định này đã làm thay đổi hướng đi sự nghiệp của ông, đưa ông vào trung tâm quá trình xây dựng ngành công nghiệp vũ trụ Trung Quốc khi lĩnh vực này vẫn còn ở giai đoạn sơ khai.

Tên lửa T-7M và bước khởi đầu trong điều kiện thiếu thốn

Khi tiếp quản chương trình tên lửa thăm dò, Vương Hy Ký phải làm việc với một đội ngũ nhỏ, kinh nghiệm hạn chế và nền tảng công nghiệp, thiết bị, vật liệu còn thiếu thốn. Tuy vậy, nhóm của ông đã phát triển T-7M, tên lửa thăm dò nhiên liệu lỏng đầu tiên của Trung Quốc, và phóng thành công vào năm 1960.

Tên lửa thăm dò không đưa tải trọng vào quỹ đạo như tên lửa đẩy vũ trụ. Chúng thường đưa các thiết bị đo lên độ cao lớn để nghiên cứu khí quyển và môi trường không gian. Với Trung Quốc khi đó, chương trình này còn giúp đội ngũ tích lũy kinh nghiệm về động cơ, kết cấu, điều khiển và tổ chức phóng — những nền tảng cần thiết cho sự phát triển tiếp theo của tên lửa quân sự và tên lửa đẩy.

Theo các báo cáo, Vương Hy Ký đã chỉ đạo hoặc tham gia phát triển 12 trong số 18 mẫu tên lửa thăm dò đầu tiên của Trung Quốc. Ông từng xem thành công của T-7M là điểm khởi đầu có ý nghĩa quyết định trong sự nghiệp vũ trụ của mình.

Trường Chinh 1 và vệ tinh Đông Phương Hồng 1

Từ kinh nghiệm tích lũy qua tên lửa thăm dò và các dự án liên quan, Vương Hy Ký đề xuất phương án kỹ thuật tổng thể cho Trường Chinh 1, tên lửa đẩy đưa vệ tinh đầu tiên của Trung Quốc vào quỹ đạo. Ông cũng chủ trì giai đoạn chế tạo mẫu ban đầu của tên lửa.

Ngày 24/4/1970, Trường Chinh 1 phóng thành công và đưa vệ tinh nhân tạo đầu tiên của Trung Quốc, Đông Phương Hồng 1, lên quỹ đạo Trái đất. Sự kiện này đánh dấu việc Trung Quốc xây dựng được năng lực độc lập đưa vệ tinh vào không gian, đồng thời chuyển những kinh nghiệm từ các thử nghiệm độ cao sang hoạt động vũ trụ quỹ đạo thực sự.

Có thể hình dung tên lửa thăm dò là bệ thử công nghệ, còn Trường Chinh 1 là bước chuyển những tích lũy đó thành năng lực phóng quỹ đạo. Đóng góp nổi bật của Vương Hy Ký nằm ở việc ông tham gia vào chuỗi kỹ thuật liên tục từ thử nghiệm cơ bản đến đưa vệ tinh lên không gian.

Vệ tinh thu hồi: không chỉ phóng lên mà còn đưa trở về

Vương Hy Ký là tổng thiết kế sư của vệ tinh trinh sát thu hồi đầu tiên của Trung Quốc. Sau quá trình thử nghiệm, tính toán và phối hợp hệ thống quy mô lớn, vệ tinh này được phóng và thu hồi thành công tại Quý Châu vào năm 1975.

Công nghệ vệ tinh thu hồi phức tạp hơn việc chỉ đưa một phương tiện vào quỹ đạo. Vệ tinh phải hoàn thành nhiệm vụ, sau đó tái nhập khí quyển chính xác, chịu nhiệt độ cao, giảm tốc và được tìm thấy, thu hồi trên mặt đất. Sau khi làm chủ công nghệ này, Trung Quốc trở thành quốc gia thứ ba trên thế giới đạt được năng lực thu hồi vệ tinh.

Về sau, Vương Hy Ký tiếp tục tham gia nghiên cứu và thiết kế các thế hệ vệ tinh thu hồi tiếp theo. Tài liệu chính thức cũng ghi nhận ông là một trong những người thúc đẩy việc xây dựng các ngành công nghệ tên lửa không điều khiển và công nghệ thu hồi trong không gian.

Lựa chọn thực tế cho chương trình vũ trụ có người lái

Từ thập niên 1980, Vương Hy Ký tham gia nghiên cứu và hoạch định lộ trình phát triển vũ trụ có người lái của Trung Quốc. Ông không ủng hộ việc theo đuổi phương án phức tạp nhất chỉ vì mục tiêu thể hiện năng lực công nghệ.

Dựa trên tiềm lực kinh tế, nền tảng công nghiệp và trình độ kỹ thuật khi đó, ông thiên về việc bắt đầu bằng tàu vũ trụ có người lái không tái sử dụng, thay vì hệ thống kiểu tàu con thoi có thể tái sử dụng với chi phí và rào cản công nghệ cao hơn.

Cách tiếp cận này phản ánh quan điểm kỹ thuật nhất quán của ông: các dự án vũ trụ cần phục vụ mục tiêu dài hạn, nhưng lựa chọn công nghệ phải phù hợp với điều kiện thực tế. Tính tiên tiến không thể tách rời tính khả thi, hiệu quả kinh tế và năng lực duy trì phát triển.

“Tìm kiếm sự thật từ thực tế”

Vương Hy Ký nhiều lần nhấn mạnh nguyên tắc “tìm kiếm sự thật từ thực tế”. Ông cho rằng quyết định kỹ thuật phải tuân theo các quy luật khách quan, thay vì đơn giản dựa vào ý kiến của số đông. Theo ông, một quan điểm thiểu số vẫn có thể đúng nếu được chứng minh bằng lập luận và bằng chứng đầy đủ.

Đây là cách tư duy đặc biệt phù hợp với kỹ thuật hàng không vũ trụ. Một hệ thống tên lửa hoặc vệ tinh có thể chịu sự chi phối của rất nhiều biến số liên kết và đối nghịch nhau. Kết quả cuối cùng phải được kiểm nghiệm bằng tính toán, thử nghiệm và vận hành, chứ không thể quyết định bằng số lượng người ủng hộ.

Vì vậy, di sản của Vương Hy Ký không chỉ nằm ở các mẫu tên lửa hay những lần phóng thành công. Ông còn đại diện cho một văn hóa kỹ thuật coi trọng bằng chứng và tôn trọng quy luật tự nhiên.

Ở tuổi cao vẫn theo đuổi những hướng đi mới

Vương Hy Ký không dừng việc suy nghĩ về tương lai sau khi hoàn thành các dự án vũ trụ đầu tiên. Ở tuổi 80, ông giữ vai trò tổng thiết kế sư Chương trình “Double Star” Trung Quốc–châu Âu, dự án nghiên cứu từ quyển của Trái đất.

Khi đã ngoài 90 tuổi, ông tiếp tục thúc đẩy nghiên cứu về năng lượng mặt trời trong không gian. Ở tuổi 95, ông còn quan tâm đến cách kết hợp công nghệ internet với các chương trình hàng không vũ trụ. Một số đánh giá cũng xem ông là người sớm ủng hộ khái niệm “hạ tầng vũ trụ”, theo đó các hệ thống ngoài không gian không chỉ phục vụ một nhiệm vụ đơn lẻ mà có thể trở thành mạng lưới hỗ trợ liên lạc, dịch vụ và các nhu cầu xã hội dài hạn.

Những mối quan tâm trong giai đoạn cuối sự nghiệp tiếp nối quan điểm lâu dài của ông: vũ trụ không nên chỉ là nơi phô diễn năng lực công nghệ, mà còn cần được nhìn từ góc độ công dụng, xây dựng hệ thống và tính bền vững kinh tế.

Danh hiệu và vị trí trong lịch sử hàng không vũ trụ Trung Quốc

Vương Hy Ký được bầu làm viện sĩ Viện Khoa học Trung Quốc năm 1993. Năm 1999, ông nhận Huân chương Công trạng “Hai bom, một vệ tinh”, ghi nhận những đóng góp quan trọng cho các chương trình tên lửa đạn đạo, vũ khí hạt nhân và vệ tinh thời kỳ đầu của Trung Quốc.

Đánh giá vị trí lịch sử của Vương Hy Ký không thể chỉ dựa trên một tên lửa hay một lần phóng. Ông đã tham gia phát triển thế hệ tên lửa thăm dò đầu tiên, đề xuất phương án kỹ thuật tổng thể cho Trường Chinh 1, làm tổng thiết kế sư vệ tinh thu hồi đầu tiên, đồng thời tham gia thảo luận về lộ trình vũ trụ có người lái và các hệ thống không gian mới.

Di sản của ông vì thế bao gồm cả thành tựu mang tính biểu tượng — Đông Phương Hồng 1 đi vào quỹ đạo — lẫn những nền tảng ít được nhìn thấy hơn như công nghệ thu hồi vệ tinh, xây dựng ngành kỹ thuật vũ trụ và phương pháp hoạch định dài hạn. Cuộc đời Vương Hy Ký phản ánh một giai đoạn quan trọng trong quá trình Trung Quốc chuyển từ xây dựng năng lực cơ bản sang phát triển một hệ thống vũ trụ ngày càng hoàn chỉnh.