Nhà hóa học người Pháp Henri B. Kagan và nhà hóa học Nhật Bản Kenso Soai được trao Nobel Hóa học 2026 nhờ những phát hiện về tổng hợp hữu cơ bất đối xứng: cách khiến phản ứng hóa học tạo ra nhiều hơn một trong hai dạng phân tử ảnh gương. Công trình của họ giúp lý giải làm thế nào một ưu thế ban đầu nhỏ có thể được khuếch đại thành hiện tượng một dạng phân tử chiếm ưu thế — hay còn gọi là tính đồng hình thuận tay. Tuy nhiên, đây không phải bằng chứng xác định chính xác sự sống đã hình thành ưu thế ấy ra sao.
3
16
Kagan và Soai là ai?
Tại thời điểm được trao giải, Kagan gắn với Université Paris-Sud ở Orsay, Pháp; Soai gắn với Tokyo University of Science ở Nhật Bản.
7
8 Kagan sinh ngày 15 tháng 12 năm 1930, tức 95 tuổi khi giải Nobel được công bố ngày 7 tháng 10 năm 2026.
7
Nobel Hóa học ghi nhận hai nhà khoa học “vì phát hiện các hiệu ứng phi tuyến và hiện tượng tự xúc tác trong tổng hợp hữu cơ bất đối xứng”. Hai ông chia đều giải thưởng trị giá 12 triệu krona Thụy Điển.
3
12
19
“Tính thuận tay” của phân tử là gì?
Một số phân tử tồn tại dưới hai dạng là ảnh gương của nhau, giống như bàn tay trái và bàn tay phải. Dù phản chiếu qua gương, hai dạng này không thể chồng khít hoàn toàn lên nhau. Đặc tính đó được gọi là tính bất đối xứng hay tính thuận tay của phân tử.
Trong các sinh vật sống, protein sử dụng một trong hai dạng ảnh gương của axit amin. Vì sao sự sống lại ưu tiên một dạng thay vì dạng còn lại từ lâu đã là câu hỏi lớn của giới hóa học.
1
48
Hai dạng ảnh gương cũng có thể biểu hiện tính chất khác nhau. Chẳng hạn, hai dạng của phân tử carvone gắn với mùi bạc hà và mùi caraway khác nhau.
22 Trong hóa học, kiểm soát phản ứng để tạo ra đúng dạng phân tử mong muốn có ý nghĩa trong việc tổng hợp các chất, bao gồm những chất dùng trong dược phẩm.
18
Những phát hiện giúp lý giải tính đồng hình thuận tay ra sao?
Năm 1986, Kagan mô tả một hiện tượng gọi là hiệu ứng phi tuyến: mức chênh lệch giữa hai dạng chất xúc tác ảnh gương không nhất thiết được truyền sang sản phẩm theo tỷ lệ một-một. Vì vậy, một chênh lệch nhỏ trong hỗn hợp xúc tác có thể dẫn đến chênh lệch lớn hơn giữa các dạng phân tử được tạo thành.
18
49
Soai bổ sung một cơ chế có thể khuếch đại chênh lệch ấy. Trong phản ứng tự xúc tác bất đối xứng, sản phẩm tạo ra góp phần xúc tác cho việc hình thành thêm sản phẩm cùng dạng thuận tay. Công trình về thiết kế phản ứng của Soai được công bố năm 1995 đã giúp xác lập hướng tiếp cận này.
27
49
Kết hợp lại, các phát hiện cho thấy một ưu thế ban đầu nhỏ có thể được khuếch đại qua các phản ứng hóa học, đến mức một dạng phân tử trở nên áp đảo. Đây là một con đường khả dĩ dẫn đến tính đồng hình thuận tay — nhưng không chứng minh rằng đó chính là cách sự bất đối xứng của sự sống đã xuất hiện.
1
30
Phản ứng sau thông báo Nobel
Heiner Linke, Chủ tịch Ủy ban Nobel Hóa học, cho biết nghiên cứu đoạt giải góp phần giải đáp một bí ẩn đã tồn tại hơn một thế kỷ: làm thế nào tính đồng hình thuận tay có thể xuất hiện một cách tự phát.
30
Trong cuộc phỏng vấn qua điện thoại ngay sau khi giải được công bố, Soai nói: “Tôi rất phấn khích khi nghe tin này. Tin vui. Tin rất vui.”
11