Năm 2025 bùng nổ của năng lượng sạch Châu Phi: Kỷ lục mới và sự thống trị của ngôi sao Điện Mặt Trời

Sự thống trị của điện mặt trời còn được phản ánh rõ nét trong các thông báo dự án. Trong số 322 dự án năng lượng mới được công bố trên khắp Châu Phi vào năm 2025, có tới 173 dự án là điện mặt trời, bỏ xa các dự án thủy điện (46), điện gió (34) và khí đốt (22) . Năng lượng mặt trời hiện chiếm hơn một nửa số đề xuất dự án năng lượng mới trên lục địa, một chỉ báo rõ ràng về nơi các nhà phát triển và đầu tư nhìn thấy cơ hội trước mắt nhất.

Vai trò của dòng chảy tấm pin Trung Quốc

Sự bùng nổ điện mặt trời này phần lớn được tạo điều kiện nhờ dòng chảy ồ ạt các tấm pin mặt trời giá rẻ từ Trung Quốc. Châu Phi đã nhập khẩu kỷ lục 18,8 GW tấm pin mặt trời Trung Quốc trong năm 2025, tăng 48% so với con số 12,7 GW của năm 2024, theo một phân tích dữ liệu xuất khẩu Trung Quốc của tổ chức tư vấn năng lượng Ember .

Trung Quốc sản xuất khoảng 80% tấm pin mặt trời của thế giới, trở thành nhà cung cấp thống trị cho các quốc gia Châu Phi vốn thiếu năng lực sản xuất trong nước . Sự gia tăng mạnh mẽ trong nhập khẩu được thúc đẩy bởi hai yếu tố then chốt: giá tấm pin toàn cầu lao dốc, khiến điện mặt trời trở thành nguồn năng lượng mới rẻ nhất tại hầu hết thị trường, và sự chuyển hướng chiến lược của nguồn cung Trung Quốc khỏi các thị trường phương Tây đang đối mặt với các rào cản thương mại .

Dữ liệu từ giữa năm 2025 cho thấy 25 quốc gia Châu Phi đang nhập khẩu tấm pin Trung Quốc, với 20 trong số đó đạt lượng mua kỷ lục . Sự tham gia ngày càng mở rộng này là dấu hiệu cho thấy nhu cầu về điện mặt trời đang lan tỏa vượt ra ngoài các cường quốc năng lượng truyền thống của lục địa.

Những quốc gia dẫn đầu

Việc triển khai điện mặt trời vẫn tập trung cao độ vào một số ít thị trường đã có chỗ đứng. Top 10 quốc gia chiếm khoảng 90% tổng công suất điện mặt trời mới được bổ sung tại Châu Phi trong năm 2025 .

• Nam Phi dẫn đầu lục địa với 1,6 GW công suất điện mặt trời vận hành mới, củng cố vị thế là thị trường lớn nhất Châu Phi . Nước này cũng là nhà nhập khẩu tấm pin Trung Quốc lớn nhất, đưa về 3,8 GW tấm pin trong khoảng thời gian 12 tháng .
• Nigeria ghi nhận mức tăng đột biến, lắp đặt 803 MW công suất mới, được thúc đẩy phần lớn nhờ việc áp dụng rộng rãi hệ thống điện mặt trời áp mái và nhu cầu ngày càng lớn từ khu vực tư nhân .
• Ai Cập bổ sung thêm 500 MW, tiếp tục đầu tư ổn định vào các dự án trang trại năng lượng mặt trời quy mô lớn .
• Algeria theo sau với 400 MW, và các thị trường tầm trung như Morocco (204 MW), Zambia (139 MW), Tunisia (120 MW), và Botswana (120 MW) cũng đạt được những bước tiến đáng kể .

Sự tăng trưởng không chỉ giới hạn ở các thị trường hàng đầu. Báo cáo của GSC lưu ý rằng 8 quốc gia Châu Phi đã lắp đặt trên 100 MW điện mặt trời trong năm 2025, tăng từ con số 4 của năm trước, một tín hiệu cho thấy cơn sốt điện mặt trời đang bắt đầu tiếp cận nhiều quốc gia hơn .

Động lực nào thúc đẩy sự chuyển đổi?

Một số yếu tố hội tụ đã tạo nên năm kỷ lục của Châu Phi.

Khả năng chi trả chưa từng có. Giá tấm pin mặt trời Trung Quốc tiếp tục giảm mạnh, khiến điện mặt trời ở quy mô tiện ích và hộ gia đình trở nên khả thi về mặt kinh tế tại nhiều nước Châu Phi mà không cần đến trợ giá .

Khoảng trống tiếp cận năng lượng khổng lồ. Ước tính có 600 triệu người ở châu Phi cận Sahara vẫn chưa được tiếp cận điện năng, tạo ra một nhu cầu khổng lồ chưa được đáp ứng mà năng lượng tái tạo đang ngày càng được định vị để lấp đầy .

Sự tăng tốc của các dự án quy mô tiện ích. Sự bùng nổ này chủ yếu được thúc đẩy bởi các trang trại điện mặt trời quy mô lớn, và GSC dự báo rằng nếu đà tăng trưởng hiện tại tiếp tục, Châu Phi có thể bổ sung công suất gấp hơn sáu lần năm 2025 vào năm 2029 .

Cơ chế tài chính sáng tạo. Các tổ chức tài chính phát triển (DFI) đã triển khai các cấu trúc tài chính hỗn hợp để giảm chi phí vốn và thu hút đầu tư tư nhân, trong khi các nhà sản xuất điện độc lập (IPP) thúc đẩy các dự án mới trong đường ống .

Những rào cản còn tồn tại

Bất chấp những con số kỷ lục, những trở ngại đáng kể vẫn đang ngăn cản một quá trình chuyển đổi công bằng và rộng khắp hơn.

Hạ tầng lưới điện là mắt xích yếu nhất. Tại nhiều quốc gia Châu Phi, đường dây truyền tải, trạm biến áp, và mạng lưới phân phối đã lỗi thời, thiếu kinh phí và không thể hấp thụ thêm nguồn điện mới. Các trang trại năng lượng mặt trời mới xây dựng xong nhưng lại không thể giải phóng điện năng vì kết nối lưới điện gần nhất đã quá tải . Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) ước tính Châu Phi cần 30–40 tỷ USD đầu tư hàng năm cho lưới điện, gấp đôi mức chi tiêu hiện tại, để hỗ trợ tham vọng tái tạo của mình .

Chi phí vốn ở mức trừng phạt. Các dự án năng lượng tái tạo Châu Phi đối mặt với chi phí tài chính trung bình 8,5–9%, so với 5–6% tại các thị trường phát triển . Phần bù rủi ro này trực tiếp đẩy giá điện dự án lên cao và làm suy yếu tính khả thi về kinh tế, tạo ra một bất lợi mang tính cấu trúc mà ngay cả chi phí phần cứng giảm cũng không thể hoàn toàn bù đắp.

Các công ty điện lực yếu kém tạo ra rủi ro đối tác. Nhiều công ty điện lực quốc doanh thiếu vốn, quản lý yếu kém, và không thể thu được giá điện phù hợp, khiến họ trở thành đối tác không đáng tin cậy cho các nhà sản xuất điện độc lập .

Tăng trưởng tập trung về mặt địa lý. Các thị trường hàng đầu – Nam Phi, Nigeria, và Ai Cập – thống trị các dự án lắp đặt mới, trong khi phần lớn lục địa vẫn chưa trải qua cơn sốt điện mặt trời .

Bối cảnh toàn cầu: Khởi đầu nhanh từ một nền tảng thấp

Để hiểu rõ quy mô, cần phải lùi lại và nhìn xa hơn. Trên toàn cầu, công suất năng lượng tái tạo đạt 5.149 GW vào năm 2025 sau khi có thêm 692 GW kỷ lục được bổ sung – mức tăng hàng năm là 15,5% . Điện mặt trời dẫn đầu toàn cầu với 511 GW công suất mới, chiếm ba phần tư tổng công suất tái tạo được lắp đặt .

Mức đóng góp 11,3 GW của Châu Phi, do đó, chỉ là 1,6% của tổng toàn cầu, một lời nhắc nhở rõ ràng về khoảng cách đầu tư và triển khai giữa lục địa này và phần còn lại của thế giới .

Tuy nhiên, xét về tỷ lệ phần trăm, Châu Phi lại là thị trường điện mặt trời tăng trưởng nhanh nhất thế giới. Chỉ tính riêng trong năm 2025, công suất điện mặt trời đã lắp đặt của lục địa đã tăng 26%, vượt qua cả tốc độ tăng trưởng ở Trung Quốc và Trung Đông . Từ một nền tảng thấp này, quỹ đạo phát triển là rất dốc.

Năm 2025 là một năm đột phá đối với năng lượng tái tạo của Châu Phi. Lục địa này đã lắp đặt công suất nhiều hơn bao giờ hết, điện mặt trời dẫn đầu một cách áp đảo, và nhập khẩu từ Trung Quốc đã cung cấp công cụ phần cứng giá rẻ cần thiết để mở rộng quy mô. Nhưng câu chuyện vẫn còn nhiều gam màu trái chiều: tăng trưởng vẫn tập trung vào một vài nền kinh tế, hạ tầng lưới điện tụt hậu nghiêm trọng so với sự gia tăng sản lượng, và chi phí tài chính là một rào cản dai dẳng cho một quá trình chuyển đổi năng lượng công bằng và toàn diện hơn. Nền móng đã được đặt, nhưng công cuộc xây dựng toàn diện vẫn còn ở giai đoạn sơ khai.