Phiên họp thứ 5 Công ước thuế Liên Hợp Quốc: Xuất hiện dự thảo văn bản giữa bối cảnh tiềm năng doanh thu 500 tỷ đô la làm gia tăng chia rẽ Bắc-Nam

Chia rẽ trọng tâm: Đánh thuế theo tổng doanh thu hay lợi nhuận ròng tại quốc gia nguồn

Cuộc tranh luận gay gắt nhất xoay quanh Điều 5, về phân bổ công bằng quyền đánh thuế. Một sự chia rẽ rõ rệt giữa Bắc và Nam toàn cầu đã xuất hiện .

• Các nước phát triển phản ứng: Anh, Pháp, Đức và Italy bày tỏ lo ngại về việc đánh thuế trên tổng doanh thu (gross-basis taxation). Italy ủng hộ đánh thuế trên lợi nhuận ròng (net taxation), trong khi Nhật Bản cảnh báo rằng một mức thuế suất tổng doanh thu thống nhất có thể bỏ qua sự khác biệt về khả năng sinh lời giữa các ngành .
• Các nước đang phát triển yêu cầu tái cân bằng: Nhóm Châu Phi lập luận mạnh mẽ rằng Điều 5 phải tái cân bằng quyền đánh thuế về phía các khu vực tài phán nguồn (thị trường) nơi hoạt động kinh tế thực sự diễn ra . Các nước nguồn này - thường là các nước đang phát triển - từ lâu đã cho rằng hệ thống hiện tại đang tước đoạt một cách có hệ thống nguồn thu xứng đáng của họ.
• Lập trường sắc thái của Ấn Độ: Ấn Độ ủng hộ phương án đánh thuế lợi nhuận ròng đồng thời thúc đẩy tăng cường quyền đánh thuế cho các nước nguồn, phù hợp với các nước đang phát triển khác . Các chuyên gia thuế Ấn Độ coi công ước này là một cơ hội quan trọng để tăng cường thẩm quyền đánh thuế của Ấn Độ đối với các tập đoàn đa quốc gia và hạn chế chuyển lợi nhuận .

Trọng tài bắt buộc: Một điểm nóng vào ngày cuối cùng

Vào Ngày 9, các đoàn đàm phán đã thảo luận về nghị định thư giải quyết tranh chấp thuế, bao gồm cách giải quyết tranh chấp khi không có hiệp định thuế nào được áp dụng và cơ chế nào nên là bắt buộc . Vấn đề trọng tài bắt buộc là một điểm nghẽn kéo dài: các nước phát triển thường ủng hộ trọng tài ràng buộc để đảm bảo tính chắc chắn, trong khi các nước đang phát triển coi đó là một sự hạn chế đối với chủ quyền đánh thuế của họ.

AI và Dịch vụ số: Mặt trận mới

Các nhà đàm phán cũng tranh luận liệu trí tuệ nhân tạo có nên được đưa vào phạm vi điều chỉnh của Nghị định thư 1 về dịch vụ xuyên biên giới hay không . Họ đã thảo luận về ngưỡng kết nối (nexus threshold) đối với phí dịch vụ trong nền kinh tế số, với một số quốc gia bày tỏ lo ngại rằng các tuyên bố chồng chéo về quyền đánh thuế tại nguồn có thể phát sinh theo các quy tắc kết nối được đề xuất .

Khoản tiền 500 tỷ đô la: Đánh thuế hợp nhất (Unitary Taxation)

Một nghiên cứu chung của Mạng lưới Công lý Thuế (Tax Justice Network) và Công đoàn Dịch vụ Công Quốc tế (Public Services International), được công bố đúng vào thời điểm đàm phán, cho thấy việc đánh thuế các tập đoàn đa quốc gia dựa trên nơi diễn ra hoạt động kinh tế thực sự - được gọi là đánh thuế hợp nhất (unitary taxation) - có thể thu thêm từ 300 tỷ đô la đến hơn 500 tỷ đô la tiền thuế doanh nghiệp mỗi năm mà không cần tăng thuế suất . Con số 500 tỷ đô la đã được báo chí đưa tin rộng rãi như một khoản lợi nhuận tiềm năng lớn nhất .

Lập luận cốt lõi của báo cáo: thay thế hệ thống 'khai thuế ở đâu tùy thích' (pay-where-you-say) đã tồn tại hàng thế kỷ, vốn cho phép các tập đoàn đa quốc gia kê khai lợi nhuận ở bất cứ nơi nào họ muốn (thường là các khu vực có thuế suất thấp), bằng một mô hình 'đóng thuế ở nơi kinh doanh' (pay-where-you-play), đánh thuế họ ở nơi họ thực sự hoạt động . Để dễ hình dung, 500 tỷ đô la gần bằng 40% số tiền 1,3 nghìn tỷ đô la tài chính khí hậu hàng năm mà các chính phủ đã đồng ý huy động vào năm 2035 .

Những vấn đề còn tồn đọng

Một số vấn đề quan trọng vẫn chưa được giải quyết trước phiên họp tiếp theo:

• Khuôn khổ đánh thuế tổng doanh thu so với lợi nhuận ròng theo Điều 5
• Mức thuế suất tổng doanh thu tối đa đối với dịch vụ xuyên biên giới
• Phạm vi của Nghị định thư 1, bao gồm liệu dịch vụ dựa trên AI có được điều chỉnh hay không
• Cơ chế trọng tài bắt buộc theo nghị định thư giải quyết tranh chấp
• Sự tương tác giữa công ước và nghị định thư mới với các hiệp định thuế song phương hiện có

Những vấn đề này sẽ quyết định liệu công ước có thực sự mang lại một hệ thống thuế toàn cầu công bằng và hiệu quả hơn như đã hứa hay không.

Bước tiếp theo: Nairobi vào tháng 11 năm 2026

Phiên đàm phán thứ sáu dự kiến được tổ chức tại Nairobi, Kenya, từ ngày 30 tháng 11 đến ngày 11 tháng 12 năm 2026 . INC dự kiến sẽ họp ba lần mỗi năm cho đến năm 2027, khi văn bản cuối cùng của công ước và cả hai nghị định thư được trình lên Đại hội đồng Liên Hợp Quốc . Phiên họp tiếp theo sẽ là một bài kiểm tra quan trọng để xem liệu đà từ New York có thể chuyển thành những thỏa hiệp cụ thể về các vấn đề gây chia rẽ nhất hay không.

Tiến trình do Nhóm Châu Phi khởi xướng vào năm 2023 này là nỗ lực tham vọng nhất trong một thế kỷ qua nhằm viết lại các quy tắc của hệ thống thuế quốc tế . Kết quả sẽ quyết định liệu các chính phủ trên thế giới có thể nắm bắt được hàng trăm tỷ đô la doanh thu đang bị thất thoát do chuyển lợi nhuận hay không - và liệu số tiền đó có chảy về các quốc gia nơi hoạt động kinh tế thực sự diễn ra hay không.