ASEAN thúc đẩy chia sẻ nhiên liệu, nhưng chưa có kế hoạch khẩn cấp cho cú sốc Hormuz

ASEAN rời Cebu với một thông điệp chính trị rõ hơn là một cơ chế khẩn cấp sẵn sàng vận hành. Tại hội nghị thượng đỉnh ngày 8/5 ở Philippines, các lãnh đạo Đông Nam Á kêu gọi đẩy nhanh phê chuẩn khuôn khổ chia sẻ nhiên liệu khu vực, nhưng cuộc họp kết thúc mà không có kế hoạch ứng phó tức thời ở cấp toàn khối trước khủng hoảng Trung Đông và gián đoạn tại eo biển Hormuz.

Điểm mấu chốt nằm ở khoảng cách ấy. ASEAN cho thấy đồng thuận rằng khu vực phải chuẩn bị cho nguy cơ thiếu nhiên liệu, song gánh nặng xử lý cú sốc trước mắt vẫn chủ yếu đặt lên vai từng chính phủ, trong lúc khuôn khổ khu vực còn đang hoàn thiện.

ASEAN thực sự thống nhất những gì?

Kết quả rõ nhất là lời kêu gọi đẩy nhanh khuôn khổ chia sẻ nhiên liệu khu vực. Các lãnh đạo đặt thỏa thuận này trong thế cấp bách vì khu vực phụ thuộc nhiều vào dầu nhập khẩu và dễ bị tổn thương trước gián đoạn nguồn cung liên quan đến Hormuz.

Tuy nhiên, hội nghị chưa biến khuôn khổ đó thành một công cụ xử lý khủng hoảng có thể kích hoạt ngay. The Business Standard ghi nhận rằng Chủ tịch ASEAN Marcos nói cơ chế của kế hoạch chia sẻ dầu vẫn chưa được thống nhất. Nói cách khác, ASEAN rời Cebu với cam kết đẩy nhanh phê chuẩn, chứ chưa có một công tắc khẩn cấp có thể bật ngay.

Vì sao Hormuz phủ bóng hội nghị?

Cú sốc năng lượng từ Trung Đông chiếm trung tâm nghị sự vì nhiều nền kinh tế Đông Nam Á phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu và dễ chịu tác động khi giá năng lượng, chi phí vận tải tăng. Các bản tin dựa trên Reuters mô tả ASEAN là khối 11 quốc gia, gần 700 triệu dân, thuộc nhóm khu vực chịu ảnh hưởng nặng sau khi cuộc chiến Iran làm eo biển Hormuz bị đóng, khiến nguồn cung năng lượng bị bóp nghẹt.

Tác động không chỉ nằm ở dầu. Ngoại trưởng Philippines Ma. Theresa Lazaro, người chủ trì cuộc họp ngoại trưởng ASEAN tại Cebu, nói xung đột đã làm gián đoạn dòng năng lượng, tuyến thương mại và chuỗi cung ứng lương thực trong khối, đồng thời ảnh hưởng đến vận tải, du lịch và công dân ASEAN tại Tây Á. Các cuộc họp cấp bộ trưởng trước hội nghị lãnh đạo cũng tập trung vào tăng cường an ninh năng lượng và bảo đảm an ninh lương thực.

Các chính phủ đang xoay xở ra sao?

Do chưa có kế hoạch khẩn cấp chung được công bố, phản ứng ngắn hạn hiện mang tính quốc gia và thực dụng hơn. Anadolu đưa tin các chính phủ Đông Nam Á đang chạy đua kiềm chế tác động, trong đó có việc Philippines đặt trong trạng thái khẩn cấp năng lượng và Việt Nam, Thái Lan thúc đẩy làm việc từ xa như những biện pháp gắn với gián đoạn này.

Các phản ứng trước mắt có thể gom thành ba nhóm:

• Giảm nhu cầu nhiên liệu khi có thể. Việc Việt Nam và Thái Lan thúc đẩy làm việc từ xa cho thấy các chính phủ tìm cách giảm áp lực từ đi lại và tiêu thụ nhiên liệu trong giai đoạn sốc cung.
• Giữ hàng thiết yếu lưu thông. Các bộ trưởng kinh tế ASEAN cam kết duy trì dòng thương mại, tránh lệnh cấm xuất khẩu đối với hàng thiết yếu và tăng hợp tác về năng lượng, lương thực và chuỗi cung ứng.
• Hạn chế chi phí dây chuyền đè lên hộ gia đình. Các bộ trưởng cảnh báo giá dầu và chi phí vận tải tăng đang gây thêm sức ép lên hệ thống lương thực và chi tiêu của người dân, khiến khả năng chống chịu về lương thực và chuỗi cung ứng trở thành một phần của phản ứng năng lượng.

Ngoại giao vẫn là kênh song song

Lập trường công khai của ASEAN cũng nhấn mạnh hạ nhiệt căng thẳng. Tháng 4, các ngoại trưởng ASEAN kêu gọi Mỹ và Iran tiếp tục đàm phán để hướng tới chấm dứt lâu dài xung đột và ổn định khu vực bền vững. AJP cũng đưa tin ASEAN kêu gọi một giải pháp lâu dài và khôi phục lưu thông an toàn qua eo biển Hormuz.

Đường lối ngoại giao đó phù hợp với kết quả còn hạn chế của hội nghị. ASEAN đang cố thể hiện sự thống nhất, giảm thiệt hại kinh tế và thúc đẩy đi lại an toàn qua Hormuz, nhưng các thông tin hiện có không cho thấy khối này chuyển sang một vai trò an ninh trực tiếp tại eo biển này.

Điều cần theo dõi tiếp theo

Ba phép thử sẽ quyết định liệu kết quả Cebu có vượt khỏi mức tuyên bố khẩn trương hay không:

1. Phê chuẩn: các nước thành viên có nhanh chóng thông qua khuôn khổ chia sẻ nhiên liệu khu vực hay không.
2. Cơ chế vận hành: ASEAN có thống nhất được kế hoạch chia sẻ dầu sẽ hoạt động cụ thể ra sao hay không, khi cơ chế này được ghi nhận là vẫn chưa ngã ngũ.
3. Sức chống chịu trong nước: các biện pháp nội địa, cam kết giữ thương mại mở và kế hoạch năng lượng có đủ sức kìm áp lực lên vận tải, lương thực và chi phí hộ gia đình trong lúc hệ thống khu vực chưa hoàn tất hay không.

Tóm lại: ASEAN không phớt lờ cú sốc dầu từ Hormuz, nhưng cũng chưa đưa ra một kế hoạch khủng hoảng có thể triển khai ngay. Hội nghị đã thúc đẩy hướng chia sẻ nhiên liệu cấp khu vực; tuyến phòng thủ trước mắt vẫn là kế hoạch khẩn cấp của từng nước, quản lý nhu cầu, giữ thương mại mở và ngoại giao.