Iran chưa chốt đề xuất hòa bình của Mỹ: vì sao vùng Vịnh nóng lên?

Cách đọc thận trọng hơn là: Iran đang phản đối đề xuất theo bản hiện tại, trì hoãn một câu trả lời dứt khoát và tìm cách thay đổi điều kiện thương lượng, thay vì chính thức đóng lại cánh cửa ngoại giao .

Điểm nghẽn: bên nào nhượng bộ trước?

Đây không chỉ là câu chuyện có tiếp tục đàm phán hay không. Mấu chốt là thứ tự xử lý các vấn đề.

Về phía Mỹ, Ngoại trưởng Marco Rubio nói Washington đang chờ một “đề xuất nghiêm túc” từ Iran vào thứ Sáu; phương án mới được mô tả là muốn chấm dứt chiến tranh trước, rồi mới mở đàm phán về các vấn đề cấp bách, trong đó có số phận chương trình hạt nhân của Iran .

Trong khi đó, phản đề xuất của Iran được cho là đi theo logic nhiều giai đoạn. Viện Nghiên cứu Chiến tranh (ISW) cho biết phản đề xuất của Tehran gồm kế hoạch ba giai đoạn: nhanh chóng chấm dứt chiến tranh, bảo đảm không xảy ra các cuộc tấn công phối hợp nhiều lực lượng nhằm vào Iran trong tương lai, và xử lý vấn đề eo biển Hormuz ở giai đoạn đầu; còn đàm phán về chương trình hạt nhân được đẩy sang giai đoạn hai . ISW đánh giá Iran dường như đưa ra khả năng bàn về hạt nhân sau đó để thúc đẩy Mỹ chấm dứt chiến tranh và dỡ phong tỏa hải quân .

Vì vậy, thứ tự đàm phán chính là đòn bẩy. Nếu chiến tranh, bảo đảm an ninh và Hormuz được xử lý trước, Iran sẽ đạt được các mục tiêu cấp bách trước khi bước vào những câu hỏi khó nhất về hạt nhân .

Vì sao sự chậm trễ làm vùng Vịnh căng hơn?

Sự chậm trễ này nguy hiểm vì nó không diễn ra trong một khoảng lặng ngoại giao yên ả. Nó diễn ra giữa một thế đối đầu quân sự và hàng hải.

Các tường thuật ngày 9/5 nhắc đến đụng độ hải quân mới, không kích, tấn công bằng máy bay không người lái, và việc Anh điều một tàu khu trục hướng về eo biển Hormuz trong lúc Washington chờ phản hồi của Tehran . Riêng yêu cầu của Mỹ về một đề xuất “nghiêm túc” từ Iran cũng xuất hiện trong bối cảnh các vụ va chạm rải rác ở Vịnh Ba Tư .

Eo biển Hormuz là điểm nóng trung tâm. Các vụ va chạm rải rác được liên hệ với căng thẳng quanh việc Hải quân Mỹ phong tỏa eo biển này, điều Iran nhiều lần gọi là vi phạm lệnh ngừng bắn . Việc phản đề xuất của Iran đặt Hormuz vào giai đoạn đầu cũng cho thấy quyền tiếp cận hàng hải không phải chi tiết phụ, mà là một phần của gói mặc cả sớm mà Tehran muốn đạt được .

Trong bối cảnh đó, việc chưa có câu trả lời rõ ràng không chỉ làm chậm tiến trình đàm phán. Nó kéo dài bất định quanh chính những vấn đề đang kích hoạt đối đầu: chiến tranh, phong tỏa, Hormuz, bảo đảm an ninh và tương lai của đàm phán hạt nhân .

Tehran đang phát tín hiệu gì?

Từ các nguồn hiện có, có thể rút ra bốn điểm chính:

• Tehran chưa đưa ra câu trả lời rõ ràng và đúng thời điểm mà Washington nói đang chờ .
• Quan chức Iran chỉ trích điều kiện của Mỹ là phi thực tế hoặc thay đổi, nhưng vẫn nói Iran còn tham gia tiến trình .
• Iran dường như ưu tiên một lộ trình theo giai đoạn, trong đó chiến tranh, Hormuz và bảo đảm an ninh được xử lý trước đàm phán hạt nhân .
• Sự chậm trễ diễn ra khi va chạm và sức ép hải quân ở vùng Vịnh khiến cửa sổ ngoại giao mong manh hơn .

Điểm mấu chốt

Phản ứng chậm của Iran nên được hiểu là trì hoãn kèm mặc cả, không phải một bằng chứng chắc chắn cho thấy Tehran đã từ chối dứt khoát. Iran chỉ trích điều kiện của Washington, đặt câu hỏi về sự nghiêm túc của Mỹ và dường như muốn một thỏa thuận theo giai đoạn: xử lý chiến tranh, bảo đảm an ninh và eo biển Hormuz trước khi đi vào các vấn đề hạt nhân khó nhất .

Điều khiến căng thẳng tăng là Washington công khai chờ một “đề xuất nghiêm túc” trong khi các vụ đụng độ, triển khai hải quân và tranh cãi về phong tỏa Hormuz vẫn giữ cho vùng Vịnh ở trạng thái dễ bùng phát .