Maroc và Tây Ban Nha chuẩn bị đối phó làn sóng vượt biên mới vào ngày 15/8 tại Ceuta và Melilla

Chưa đầy ba tuần sau khi khoảng 72.000 người vượt biên từ Maroc vào vùng đất Tây Ban Nha Ceuta trong một cuộc khủng hoảng cuối tuần chết chóc — sự kiện vượt biên lớn nhất trên đất châu Âu trong nhiều năm — cả hai quốc gia đang chuẩn bị cho một hồi kết mới. Các kênh mạng xã hội đang kêu gọi một cuộc vượt biên hàng loạt khác vào ngày 15/8, và chính quyền hai bên đã đáp trả bằng cách phong tỏa gần như toàn bộ đường biên giới trên bộ duy nhất giữa châu Âu và châu Phi .

Sự kiện tháng 7 làm thay đổi cục diện

Vào ngày 30–31/7, ước tính 72.000 người di cư, phần lớn là nam thanh niên, đã bơi qua các đê chắn sóng Tarajal và Benzú hoặc đi bộ vượt biên vào Ceuta sau khi các trạm kiểm soát biên giới Maroc bất ngờ bị dỡ bỏ. Số người chết vẫn còn gây tranh cãi: Reuters đưa tin 72 thi thể được tìm thấy ở phía Tây Ban Nha tính đến ngày 2/8, trong khi lãnh đạo vùng Ceuta Juan Jesús Vivas sau đó nói có ít nhất 100 người chết, bao gồm cả người chết ở phía Maroc . Chính quyền Tây Ban Nha cho biết nhiều người chết đuối và những người khác bị chết trong vụ giẫm đạp khi cố leo lên đê chắn sóng . Đến ngày 4/8, Bộ Nội vụ Tây Ban Nha cho biết khoảng 70.000 trong số 72.000 người đã vào Ceuta đã được đưa trở lại Maroc, nhưng 3.000–5.000 người vẫn ở lại Ceuta, làm quá tải các trung tâm tiếp nhận .

Biện pháp của Maroc: rào chắn, bắt giữ và truy tố

Bộ Nội vụ Maroc ngày 12/8 thông báo đã tăng cường an ninh dọc biên giới với Ceuta và Melilla để đáp trả chiến dịch trên mạng xã hội kêu gọi vượt biên ngày 15/8. Các biện pháp bao gồm :

• Hàng ngàn lực lượng an ninh — cảnh sát và hiến binh — được triển khai để tăng cường các trạm kiểm soát tại lối vào các thị trấn gần biên giới, bao gồm Fnideq (giáp Ceuta) .
• Rào chắn ngăn chặn mới được lắp đặt và tuần tra gia tăng dọc biên giới .
• Bắt giữ những kẻ tình nghi tổ chức: Nhà chức trách Maroc đã bắt giữ một nhóm người bị tình nghi kích động vượt biên ngày 15/8 qua các bài đăng ẩn danh trên mạng xã hội .
• Cảnh báo truy tố công khai: Bộ cho biết sẽ truy tố cả người tổ chức và người tham gia bất kỳ nỗ lực vượt biên trái phép nào, kêu gọi người dân "không bị lôi kéo vào những lời kêu gọi đáng ngờ và gây hiểu lầm này" .

Người phát ngôn Bộ Nội vụ Maroc Rachid El Khalfi ngày 13/8 cho biết "tất cả các biện pháp cần thiết đã được thực hiện để chống lại mọi nỗ lực vượt biên trái phép và chặn mọi người muốn tham gia" .

Biện pháp của Tây Ban Nha: đóng cửa biên giới, quân đội sẵn sàng và điều tra

Phản ứng của Tây Ban Nha cũng không kém phần quyết liệt. Lực lượng Civil Guard xác nhận ngày 13/8 rằng biên giới với Ceuta sẽ vẫn đóng cửa, và Bộ trưởng Quốc phòng Margarita Robles cảnh báo về mọi nỗ lực vượt biên hàng loạt tiếp theo . Các biện pháp chính gồm :

• Lực lượng Civil Guard điều tra kế hoạch vượt biên ngày 15/8, dựa trên đánh giá nội bộ kết luận chiến dịch trực tuyến là "có thật và đã được ghi nhận" trên Facebook, WhatsApp và Instagram, nơi các nhóm liên quan đến lời kêu gọi có tổng cộng 400.000–422.560 thành viên. Nhà chức trách lưu ý con số này "cần được diễn giải một cách thận trọng" .
• Quân đội hủy bỏ phép cho nhân viên đóng tại Ceuta từ ngày 14/8, và quân đội Tây Ban Nha đã được triển khai tới vùng đất này từ cuối tháng 7 sau làn sóng vượt biên đầu tiên .
• Cảnh báo công khai: Bộ trưởng Ngoại giao José Manuel Albares cảnh báo người di cư vào ngày 11/8: "Đừng liều mạng trong một cuộc phiêu lưu chắc chắn thất bại," và kêu gọi mọi người không tin vào "thông tin sai lệch" về những gì họ có thể đạt được bằng cách vào lãnh thổ Tây Ban Nha bất hợp pháp .

Hậu quả chính trị: chủ quyền, Schengen và sức ép

Làn sóng vượt biên tháng 7 và mối đe dọa ngày 15/8 đã làm gia tăng một số căng thẳng chính trị kéo dài :

• Tranh chấp chủ quyền: Tây Ban Nha đã thẳng thừng từ chối thảo luận về chủ quyền của Ceuta và Melilla với Maroc. Đây là vấn đề cốt lõi trong quan hệ song phương, và cuộc khủng hoảng đã cho Rabat một đòn bẩy mới. Việc dỡ bỏ các rào chặn biên giới trong cơn lũ tháng 7 làm dấy lên nghi ngờ rằng Maroc cố tình nới lỏng kiểm soát — một chiến thuật nước này từng sử dụng trong các tranh chấp trước đây với Madrid, đặc biệt là năm 2021 về Tây Sahara .
• Rạn nứt EU: Italy đã đáp trả làn sóng tháng 7 bằng cách đình chỉ hiệp định Schengen không biên giới với Tây Ban Nha, một bước đi hiếm hoi gây lo ngại cho các quốc gia thành viên khác. Ủy ban châu Âu khen ngợi "phản ứng nhanh chóng" của Tây Ban Nha, nhưng khối vẫn bị chia rẽ về chia sẻ gánh nặng .
• Áp lực nội địa Tây Ban Nha: Thủ tướng Pedro Sánchez gọi làn sóng tháng 7 là "sự vi phạm toàn vẹn lãnh thổ của Tây Ban Nha" và đổ lỗi cho các băng đảng buôn người. Cuộc khủng hoảng đã làm gia tăng tranh luận chính trị về chính sách di cư, đặc biệt sau khi Tòa án Tối cao Tây Ban Nha ra phán quyết rằng người di cư bị chặn trên biển khi cố đến Ceuta hoặc Melilla không thể bị trục xuất ngay lập tức — một phán quyết được xem là chất xúc tác cho làn sóng tháng 7 .

Thương vong về người và lo ngại nhân quyền

Số người chết từ làn sóng tháng 7 khiến đây trở thành sự kiện chết chóc nhất trên biên giới Tây Ban Nha-Maroc trong nhiều thập kỷ. Con số chính xác vẫn còn tranh cãi: Reuters đưa tin 72 người chết ở phía Tây Ban Nha tính đến ngày 2/8; lãnh đạo Ceuta sau đó nói ít nhất 100 người chết tổng cộng, bao gồm cả hai phía . Công tác giám định pháp y tiếp tục đến tháng 8, với một cơ quan pháp lý Tây Ban Nha báo cáo 80 người chết ở phía Tây Ban Nha tính đến ngày 7/8 .

Về mặt nhân đạo :

• Quá tải: Từ 3.000 đến 5.000 người di cư vẫn ở lại Ceuta nhiều ngày sau làn sóng, ngủ trên đồi xung quanh thành phố và các trung tâm tiếp nhận quá tải. Tây Ban Nha cho biết sẽ chuyển trẻ vị thành niên di cư lên đất liền để giảm bớt tình trạng .
• Các tổ chức nhân quyền cảnh báo thêm người chết: Các tổ chức chỉ trích phản ứng quân sự hóa, cho rằng biên giới đóng cửa và hàng rào kiên cố đẩy người di cư vào những tuyến đường nguy hiểm hơn — bơi dọc bờ biển đá hoặc leo hàng rào kiên cố — thay vì ngăn cản việc vượt biên.
• Tranh luận về 'thuê ngoài' biên giới của EU: Cuộc khủng hoảng đã làm sống lại chỉ trích rằng Liên minh châu Âu đang 'thuê ngoài' việc kiểm soát di cư cho Maroc, một quốc gia mà các tổ chức nhân quyền cho là có thành tích kém trong đối xử với người di cư. Sự phụ thuộc của EU vào Maroc như một lực lượng bảo vệ biên giới, các nhà phê bình cho rằng, che giấu một chính sách ưu tiên kiềm chế hơn là an toàn.

Điều gì sẽ xảy ra vào ngày 15/8?

Cả hai chính phủ đều coi trọng lời kêu gọi trên mạng xã hội vào ngày 15/8. Quy mô của chiến dịch trực tuyến — với các nhóm mạng xã hội có tổng cộng hơn 400.000 thành viên — cho thấy ngay cả khi số người thực sự cố vượt biên thấp hơn nhiều, tiềm năng cho một sự kiện hỗn loạn và chết chóc khác là rất cao . Ở thời điểm này, biên giới đã được củng cố hơn bao giờ hết trong nhiều năm: hàng ngàn lực lượng an ninh, rào chắn mới, quân đội sẵn sàng và cảnh báo truy tố rõ ràng từ Rabat.

Tuy nhiên, những động lực cốt lõi — nghèo đói, thiếu cơ hội, sức hút của châu Âu và việc sử dụng di cư như một công cụ chính trị — vẫn không thay đổi. Ngày 15/8 có thể sẽ là một bài kiểm tra không chỉ về an ninh biên giới, mà còn về việc liệu bất kỳ sức mạnh nào có thể ngăn cản những người sẵn sàng liều mạng hay không.