Mojtaba Khamenei và vai trò kín tiếng trong lệnh ngừng bắn Mỹ–Iran

Trong các tường thuật công khai về lệnh ngừng bắn Mỹ–Iran, Mojtaba Khamenei hiện lên không phải như người ngồi trước ống kính để mặc cả với Washington, mà như nhân vật có quyền “bật đèn xanh” hoặc “kéo phanh” phía sau hậu trường. Bức tranh này chưa hoàn toàn sáng rõ: nhiều chi tiết dựa trên Reuters, Axios và các quan chức ẩn danh. Tuy vậy, các nguồn cùng chỉ về một hướng: ban đầu ông giữ lập trường cứng rắn, sau đó cho phép tìm kiếm lệnh ngừng bắn ngày 8/4, nhưng vẫn không mở đường cho những nhượng bộ lớn .

Người chốt lằn ranh, không phải đặc phái viên

Các nguồn được dẫn mô tả Mojtaba Khamenei là Lãnh tụ Tối cao mới của Iran sau khi cha ông, Ayatollah Ali Khamenei, qua đời . Nhưng trong câu chuyện ngừng bắn, ông không được mô tả như một nhà ngoại giao công khai. Vai trò của ông xuất hiện qua thông điệp bằng văn bản, tuyên bố được đọc trên truyền hình nhà nước, hoặc các chỉ thị được cho là truyền xuống cho nhà đàm phán và bên trung gian .

Điểm này rất quan trọng. Các báo cáo hiện có không cho thấy Khamenei trực tiếp đàm phán với Mỹ. Chúng cho thấy ông đặt khung chính trị cho Tehran: khi nào bác đề xuất, khi nào cho phép tiến tới thỏa thuận, và lệnh ngừng bắn phải được giải thích ra sao với công chúng cũng như lực lượng vũ trang Iran .

Tháng 3: lập trường được cho là cứng lại

Giai đoạn đầu là bác bỏ. Ngày 17/3, Al-Monitor đăng tường thuật dựa trên Reuters nói Khamenei đã bác các đề xuất giảm căng thẳng hoặc ngừng bắn với Mỹ được hai nước trung gian chuyển tới Tehran . Cùng tường thuật dẫn một quan chức cấp cao Iran nói lập trường của Khamenei với Mỹ và Israel là “rất cứng rắn và nghiêm túc”, đồng thời lưu ý chưa rõ ông có trực tiếp dự phiên họp liên quan hay không .

Một số bản tin dựa trên Reuters cũng đưa bức tranh tương tự. Chosun Ilbo cho biết Khamenei bác đề xuất ngừng bắn của Mỹ được chuyển qua các nước trung gian và chọn đường lối cứng về trả đũa . Bản tiếng Anh của Kyunghyang Shinmun viết rằng đề xuất bị bác, và theo một quan chức cấp cao Iran được Reuters dẫn lời, Washington cùng Israel trước hết phải “quỳ gối” .

Những chi tiết này cần được đọc thận trọng vì phần lớn đến từ nguồn ẩn danh và tường thuật gián tiếp. Nhưng hướng chính sách được mô tả khá rõ: ở điểm khởi đầu, Khamenei được nói là không cho xuống thang mà chọn bác bỏ thỏa hiệp .

Ngày 8/4: bước ngoặt chiến thuật hướng tới ngừng bắn

Giai đoạn thứ hai là cho phép thương lượng. Mỹ và Iran đạt thỏa thuận ngừng bắn hai tuần vào ngày 8/4, với Pakistan được mô tả là bên trung gian . Axios đưa tin rằng khi tối hậu thư của Tổng thống Donald Trump đến gần, các quan chức Mỹ và Israel được báo về một chuyển động đáng chú ý: Khamenei đã chỉ đạo các nhà đàm phán theo đuổi một thỏa thuận, lần đầu tiên kể từ khi xung đột bùng phát .

Điều đó không có nghĩa ông trở thành gương mặt của ngoại giao. Nó cho thấy “cơ chế cho phép” trong nội bộ Tehran có thể đã đổi hướng. Nếu tường thuật của Axios chính xác, động thái then chốt của Khamenei không phải là ngồi đối diện quan chức Mỹ tại bàn đàm phán, mà là cho phép đội ngũ Iran tiến tới một thỏa thuận vào thời điểm quyết định .

Kênh đàm phán: bộ trưởng và trung gian đứng mũi chịu sào

Phần ngoại giao chính thức dường như vẫn nằm trong tay các quan chức khác. Pakistan được mô tả là trung gian trung tâm trong tiến trình ngừng bắn . Sau đó, The Boston Globe đưa tin Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi chuyển một đề xuất mới cho Pakistan, đặt trọng tâm trước hết vào việc mở lại eo biển Hormuz và dỡ bỏ phong tỏa đường biển của Mỹ, còn đàm phán hạt nhân được để sang giai đoạn sau .

Cấu trúc này củng cố cách hiểu rằng Khamenei là người phân xử kín tiếng. Ông được tường thuật như thẩm quyền bác hoặc phê chuẩn hướng đi chiến lược, trong khi Bộ Ngoại giao Iran và các nhà trung gian là những người mang đề xuất qua lại .

Thông điệp công khai: ngừng bắn, nhưng không đầu hàng

Các thông điệp công khai được quy cho Khamenei kết hợp giữa kiềm chế và lằn ranh đỏ. RTHK đưa tin trong một thông điệp bằng văn bản được đọc trên truyền hình nhà nước Iran, Khamenei nói Iran không tìm kiếm chiến tranh với Mỹ và Israel, nhưng sẽ không từ bỏ điều ông gọi là các quyền chính đáng của nước này .

Sau thông báo ngừng bắn, India TV cho biết một tuyên bố được đọc trên đài nhà nước IRIB đã ra lệnh cho các nhánh quân sự ngừng bắn, đồng thời cảnh báo: “Đây không phải là kết thúc của chiến tranh” . Hindustan Times, dẫn Reuters, cũng đưa tin Khamenei nói Iran sẽ chuyển việc quản lý eo biển Hormuz sang một giai đoạn mới, trong khi nhấn mạnh Iran không tìm kiếm chiến tranh và sẽ không đánh mất quyền của mình .

Vì vậy, đây không phải một tuyên bố hòa bình đơn giản. Nó giống một khoảng dừng chiến thuật hơn: tuân thủ ngừng bắn, giữ áp lực quân sự và chính trị, đồng thời trình bày sự kiềm chế như biểu hiện của sức mạnh chứ không phải nhượng bộ .

Sau đình chiến, giọng điệu cứng vẫn còn

Các tường thuật và phân tích sau lệnh ngừng bắn cho thấy lập trường đàm phán của Tehran vẫn rất cứng. Ngày 29/4, Viện Nghiên cứu Chiến tranh, thường được biết đến bằng tên viết tắt ISW, đánh giá Iran khó đưa ra nhượng bộ đáng kể trong đề xuất tiếp theo với Mỹ; tổ chức này nói chính quyền Iran đã tiếp nhận các lập trường cứng rắn gắn với Thiếu tướng Ahmad Vahidi của IRGC về eo biển Hormuz và chương trình hạt nhân Iran .

Tường thuật của The Boston Globe về đề xuất sau đó của Iran cũng đi theo mô hình ấy: ưu tiên mở eo biển Hormuz và dỡ phong tỏa đường biển của Mỹ trước, còn đàm phán hạt nhân bị đẩy sang giai đoạn sau . Nhìn theo cách đó, lệnh ngừng bắn giống một cách mở lại bàn cờ thương lượng hơn là sự đảo chiều chính sách toàn diện của Tehran .

Điều có thể và chưa thể kết luận

Kết luận có cơ sở là các báo cáo nhất quán đặt Khamenei ở vị trí cao hơn đội ngũ đàm phán. Ông được cho là đã bác các đề xuất ngừng bắn và hạ nhiệt ban đầu, sau đó chỉ đạo nhà đàm phán theo đuổi thỏa thuận, rồi mô tả lệnh ngừng bắn như một quãng dừng chứ không phải kết thúc xung đột .

Điều chưa có cơ sở là khẳng định mọi chi tiết trong vai trò của ông đã được biết rõ. Không phải vậy. Một số tường thuật dựa vào quan chức ẩn danh, một số là gián tiếp, và ít nhất một bản tin dựa trên Reuters còn nói chưa rõ Khamenei tham dự phiên họp chính sách đối ngoại quan trọng trực tiếp hay từ xa . Cơ chế ra quyết định bên trong vẫn còn mờ.

Tóm lại

Vai trò kín tiếng được tường thuật của Mojtaba Khamenei nên được hiểu là quyền phê chuẩn chỉ huy, không phải ngoại giao công khai. Ông dường như đã làm cứng lập trường ban đầu của Tehran, cho phép chuyển sang ngừng bắn chiến thuật khi thời điểm ngoại giao xuất hiện, rồi để các bộ trưởng và nhà trung gian xử lý kênh hữu hình. Mẫu hình này tương đối nhất quán trong các báo cáo hiện có, nhưng câu chuyện bên trong vẫn chỉ được kiểm chứng một phần .