Mojtaba Khamenei: người cầm trịch sau hậu trường của lệnh ngừng bắn Mỹ–Iran?

Những báo cáo dựa trên Reuters hồi giữa tháng 3 cho biết Khamenei đã bác các đề xuất hạ nhiệt hoặc ngừng bắn với Mỹ được chuyển tới Tehran qua hai nước trung gian ^[14][15]. Các bản tin này mô tả lập trường đối ngoại đầu tiên của ông là rất cứng rắn và thiên về trả đũa; một tường thuật khác lưu ý rằng chưa rõ ông dự cuộc họp liên quan trực tiếp hay từ xa ^[10].

Tuy nhiên, sự cứng rắn ban đầu không đồng nghĩa với việc Tehran không thể đổi nhịp khi áp lực tăng lên. Ngày 8/4, Mỹ và Iran đạt thỏa thuận ngừng bắn hai tuần, với Pakistan đóng vai trò trung gian ^[1]. Axios đưa tin rằng khi tối hậu thư của Tổng thống Donald Trump đến gần, Khamenei đã chỉ đạo các nhà đàm phán theo đuổi một thỏa thuận; Breitbart, dẫn lại diễn biến Axios nêu, mô tả ông là người “bật đèn xanh” cho phía đàm phán sau một thời gian gần như không xuất hiện ^[13][11].

Công khai thì im ắng, kênh đàm phán vẫn vận hành

Các báo cáo hiện có không cho thấy Khamenei trực tiếp thương lượng với Washington. Phần ngoại giao chính thức dường như nằm trong tay ngoại trưởng Iran và các bên trung gian. The Boston Globe đưa tin Ngoại trưởng Abbas Araghchi đã chuyển một đề xuất sau đó của Iran cho Pakistan, trong đó ưu tiên mở lại Eo biển Hormuz và dỡ bỏ phong tỏa đường biển của Mỹ, còn đàm phán hạt nhân được đẩy sang giai đoạn sau ^[6].

Cách phân vai này rất đáng chú ý. Khamenei được mô tả như người đặt khung và phê chuẩn nước đi, trong khi bộ trưởng và trung gian mang đề xuất ra bàn. Nó cũng phù hợp với hình ảnh công khai của ông trong các bản tin: xuất hiện qua thông điệp viết hoặc tuyên bố được đọc trên truyền hình nhà nước, chứ không phải qua những màn ngoại giao trực diện ^[3][7].

Thông điệp: không muốn chiến tranh, nhưng không nhượng “quyền chính đáng”

Các thông điệp được quy cho Khamenei kết hợp hai lớp: giảm căng thẳng về ngôn từ, nhưng giữ lằn ranh đỏ. Trong một thông điệp viết được đọc trên truyền hình nhà nước Iran, ông nói nước này không tìm kiếm chiến tranh với Mỹ và Israel, nhưng sẽ không từ bỏ điều ông gọi là các quyền chính đáng ^[3]. Sau khi lệnh ngừng bắn được công bố, một tuyên bố trên đài nhà nước IRIB được quy cho ông yêu cầu các nhánh quân sự ngừng bắn, đồng thời cảnh báo: “Đây không phải là kết thúc của chiến tranh” ^[7].

Công thức đó giúp giải thích chiến lược được nhìn thấy từ bên ngoài: chấp nhận một khoảng dừng chiến thuật, nhưng không trình bày nó như một sự nhượng bộ. Hindustan Times, dẫn Reuters, cũng đưa tin Khamenei nói Iran sẽ chuyển cách quản lý Eo biển Hormuz sang một giai đoạn mới, đồng thời nhấn mạnh rằng Tehran không tìm chiến tranh và sẽ không từ bỏ các quyền của mình ^[5].

Sau đình chiến, lập trường cứng vẫn còn

Lệnh ngừng bắn không nhất thiết đồng nghĩa với một cú xuống thang toàn diện. Trong đánh giá ngày 29/4, Viện Nghiên cứu Chiến tranh (ISW) cho rằng Iran khó đưa ra những nhượng bộ đáng kể trong đề xuất tiếp theo với Mỹ, và nói chính quyền đã tiếp nhận các lập trường cứng rắn gắn với Thiếu tướng Ahmad Vahidi của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran về quyền kiểm soát Eo biển Hormuz và chương trình hạt nhân ^[2].

Đánh giá này ăn khớp với đề xuất mà The Boston Globe nêu: trước hết xử lý Hormuz và phong tỏa đường biển, còn hồ sơ hạt nhân để sau ^[6]. Nói cách khác, đình chiến có thể là cách mở lại mặc cả trong khi vẫn giữ nguyên các vị trí an ninh và hạt nhân cốt lõi, hơn là dấu hiệu Tehran đã chấp nhận nhượng bộ rộng ^[2][6].

Vì sao việc ông “không xuất hiện” lại quan trọng

Sự vắng mặt trước công chúng của Khamenei là một phần then chốt của câu chuyện, nhưng cũng là phần khó kiểm chứng nhất. Các báo cáo mô tả một lãnh đạo ra chỉ thị bằng thông điệp viết, mệnh lệnh được đọc trên truyền hình nhà nước và các chỉ đạo hậu trường; người bên ngoài biết được quyết định của ông qua quan chức, trung gian và các nguồn khu vực ^{[3][7][13][11]}.

Kết luận an toàn không phải là mọi chi tiết về vai trò của ông đều đã được chứng minh. Kết luận an toàn hơn là: những tường thuật hiện có liên tục đặt ông ở tầng cao hơn các nhà đàm phán — từ việc bác các đề xuất ngừng bắn ban đầu, sau đó cho phép theo đuổi thỏa thuận, đến việc đóng khung lệnh ngừng bắn như một khoảng dừng chứ chưa phải hòa bình ^[14][13][7].

Kết luận

Mojtaba Khamenei đang được mô tả như người quyết định kín tiếng trong chiến lược chiến tranh của Tehran: làm cứng lập trường ban đầu, chấp thuận chuyển sang đình chiến khi áp lực tăng, và để các nhà ngoại giao chính thức xử lý kênh công khai. Nhưng vì nhiều chi tiết dựa vào nguồn ẩn danh và tường thuật gián tiếp, cơ chế ra quyết định cụ thể của ông vẫn là một vùng mờ ^[14][13][6].