Iran áp dụng hệ thống cấp phép tại eo biển Hormuz

Eo biển Hormuz là một trong những tuyến hàng hải chiến lược nhất thế giới. Nối Vịnh Ba Tư với Ấn Độ Dương, hành lang biển hẹp này là tuyến đường chính để dầu mỏ và khí đốt từ Trung Đông ra thị trường toàn cầu. Vì vậy, bất kỳ gián đoạn nào tại đây đều có thể tác động ngay lập tức tới giá năng lượng và chuỗi cung ứng quốc tế.

Năm 2026, Iran đã tiến thêm một bước trong việc kiểm soát tuyến đường này: thay vì chỉ dựa vào các biện pháp quân sự tạm thời, Tehran đưa ra một cơ chế hành chính mới yêu cầu tàu thuyền phải được cấp phép trước khi đi qua eo biển.

Cơ quan mới kiểm soát việc đi qua eo biển

Iran đã thành lập một cơ quan có tên Persian Gulf Strait Authority (PGSA) nhằm quản lý hoạt động hàng hải tại eo biển Hormuz. Cơ quan này có nhiệm vụ xét duyệt tàu thuyền xin đi qua và có thể thu phí quá cảnh đối với các tàu sử dụng tuyến đường này .

Theo quy định mới, tàu phải nộp hồ sơ và nhận được chấp thuận trước khi tiến vào eo biển. Một biểu mẫu được gọi là “Vessel Information Declaration” yêu cầu cung cấp chi tiết về con tàu, hành trình và hàng hóa trước khi được cấp phép .

Các báo cáo từ ngành vận tải biển cho biết PGSA đang tự định vị là cơ quan duy nhất có thẩm quyền phê duyệt việc quá cảnh. Điều này đánh dấu sự chuyển đổi từ việc kiểm soát bằng sức mạnh quân sự sang một hệ thống quản lý chính thức và mang tính thể chế hơn .

Động thái này gây lo ngại trong cộng đồng quốc tế vì eo biển Hormuz từ lâu được coi là tuyến vận tải quốc tế quan trọng đối với thương mại toàn cầu.

Lưu lượng tàu qua Hormuz giảm mạnh

Hệ thống cấp phép xuất hiện trong bối cảnh hoạt động hàng hải tại khu vực bị gián đoạn nghiêm trọng.

Trước khủng hoảng, trung bình khoảng 100 tàu mỗi ngày đi qua eo biển. Nhưng trong giai đoạn căng thẳng, con số này đã giảm mạnh — có thời điểm chỉ còn khoảng hai tàu chở dầu mỗi ngày được phép đi qua, theo dữ liệu tình báo vận tải biển .

Một lượng lớn tàu phải neo đậu chờ đợi trong khu vực. Dữ liệu hàng hải cho thấy khoảng 2.190 tàu thương mại, bao gồm hơn 320 tàu chở dầu và khí, từng bị mắc kẹt trong Vịnh Ba Tư do phong tỏa và rủi ro an ninh .

Theo dữ liệu theo dõi vệ tinh, nhiều tàu tập trung ngoài khơi gần các cảng lớn như Dubai, trong khi các chủ tàu chờ tín hiệu an toàn hơn hoặc chấp thuận quá cảnh .

Một số chuyến hàng vẫn được phép đi qua

Dù vậy, tuyến đường này không hoàn toàn tê liệt. Một số chuyến hàng vẫn vượt qua eo biển khi có các biện pháp an ninh phù hợp.

Ví dụ, trong giai đoạn khủng hoảng, 15 tàu chở khí dầu mỏ hóa lỏng (LPG) hướng tới Ấn Độ đã đi qua eo biển dưới sự hộ tống của hải quân, cho thấy lưu thông vẫn có thể diễn ra trong những điều kiện nhất định .

Tuy nhiên, nhiều báo cáo cho rằng việc được phép đi qua có thể phụ thuộc vào quá trình liên lạc trực tiếp với phía Iran và tình hình an ninh đang thay đổi, khiến các công ty vận tải khó dự đoán chính xác lịch trình .

Những tuyên bố trái ngược giữa Iran và Mỹ

Khủng hoảng tại Hormuz cũng trở thành một phần của cuộc đối đầu địa chính trị rộng lớn hơn.

Iran cho rằng việc hạn chế tàu thuyền là phản ứng đối với các áp lực quân sự và phong tỏa nhằm vào các cảng của nước này. Lực lượng Vệ binh Cách mạng Iran từng cảnh báo tàu không nên tiếp cận eo biển trong những giai đoạn căng thẳng .

Trong khi đó, Mỹ tuyên bố đang tiến hành các hoạt động nhằm duy trì quyền tự do hàng hải và bảo vệ tàu quân sự cũng như tàu thương mại trong khu vực sau các cuộc đụng độ gần eo biển .

Hai cách diễn giải khác nhau này phản ánh cuộc đối đầu chiến lược rộng hơn và những nỗ lực ngoại giao đang diễn ra nhằm khôi phục lưu thông bình thường qua tuyến đường biển quan trọng này.

Vì sao eo biển Hormuz có ý nghĩa sống còn

Tầm quan trọng của Hormuz khiến mọi diễn biến tại đây đều có tác động toàn cầu.

Ở điểm hẹp nhất, tuyến vận tải của eo biển chỉ khoảng 34 km, nhưng lại xử lý khoảng 20% lượng dầu vận chuyển bằng đường biển trên thế giới .

Chỉ cần gián đoạn một phần cũng đủ để làm tăng giá dầu, đẩy chi phí bảo hiểm vận tải biển lên cao và buộc các công ty năng lượng phải điều chỉnh tuyến đường hoặc trì hoãn giao hàng.

Hệ thống cấp phép có thể thay đổi luật chơi

Việc Iran thành lập Persian Gulf Strait Authority cho thấy nỗ lực thể chế hóa quyền kiểm soát đối với eo biển thay vì chỉ sử dụng các biện pháp quân sự tạm thời.

Nếu hệ thống này tiếp tục tồn tại lâu dài, các hãng vận tải biển, công ty bảo hiểm và chính phủ có thể phải coi việc đi qua Hormuz giống như một tuyến đường được quản lý: cần xin phép, phối hợp với cơ quan kiểm soát và có thể phát sinh chi phí mới.

Liệu cơ chế này có trở thành lâu dài hay không sẽ phụ thuộc vào kết quả của các cuộc đàm phán địa chính trị đang diễn ra và tình hình an ninh trong khu vực. Nhưng ngay cả trong ngắn hạn, hệ thống cấp phép mới đã đánh dấu một thay đổi đáng kể trong cách kiểm soát một trong những “điểm nghẽn” năng lượng quan trọng nhất thế giới.