Ukraine đang định hình lại chiến tranh drone bằng AI và cảm biến âm thanh

Cuộc chiến Nga–Ukraine đã biến Ukraine thành một phòng thí nghiệm thực tế cho chiến tranh drone hiện đại. Kể từ năm 2022, các kỹ sư quốc phòng, startup công nghệ và đơn vị tiền tuyến của nước này liên tục cải tiến UAV để đối phó với hệ thống tác chiến điện tử mạnh của Nga.

Kết quả là một hệ sinh thái chiến trường mới, nơi AI, cảm biến giá rẻ và drone sản xuất hàng loạt ngày càng đóng vai trò trung tâm trong chiến thuật quân sự.

Drone tấn công dùng AI có thể tiếp tục nhiệm vụ khi bị gây nhiễu

Một trong những bước tiến đáng chú ý nhất là việc tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) vào các drone tấn công, đặc biệt là drone FPV (first‑person view) và đạn bay lảng vảng.

Các hệ thống mới của Ukraine ngày càng sử dụng computer vision (thị giác máy tính) để nhận dạng mục tiêu và giữ khóa mục tiêu. Nhờ vậy, drone có thể hoàn thành pha tấn công cuối ngay cả khi tín hiệu radio hoặc GPS bị Nga gây nhiễu .

Những chức năng AI thường bao gồm:

• nhận dạng mục tiêu tự động
• điều hướng bán tự động
• dẫn đường “last‑mile” trong những giây cuối

Trên thực tế chiến trường, các báo cáo cho thấy drone có thể khóa hình ảnh của xe bọc thép hoặc pháo binh rồi tiếp tục lao vào mục tiêu ngay cả khi người điều khiển mất liên lạc do gây nhiễu điện tử . Điều này làm tăng đáng kể khả năng tấn công thành công trong môi trường chiến tranh điện tử dày đặc.

Tuy vậy, các chuyên gia nhấn mạnh rằng các hệ thống này không phải robot chiến đấu hoàn toàn tự động. AI chủ yếu hỗ trợ người vận hành bằng cách ổn định điều hướng, nhận diện mục tiêu và giữ khóa trong pha cuối của cuộc tấn công .

Drone điều khiển bằng cáp quang để tránh gây nhiễu

Hệ thống tác chiến điện tử mạnh của Nga đã buộc Ukraine phải tìm cách vượt qua gây nhiễu radio.

Một giải pháp đáng chú ý là drone FPV điều khiển bằng cáp quang. Thay vì tín hiệu radio, drone kết nối với người điều khiển bằng một sợi cáp mỏng. Vì tín hiệu truyền qua dây vật lý nên việc gây nhiễu hoặc giả mạo tín hiệu gần như không hiệu quả .

Song song đó, các nhà phát triển Ukraine còn tích hợp các module AI giúp drone:

• tự động tìm lại mục tiêu
• tiếp tục bay khi mất tín hiệu
• thực hiện pha tấn công cuối với ít thao tác từ người điều khiển

Những cải tiến này phản ánh cuộc chạy đua công nghệ liên tục giữa Nga và Ukraine, nơi mỗi bên liên tục nâng cấp drone, hệ thống gây nhiễu và biện pháp chống drone .

Bars – “drone‑missile” tầm 800 km

Bên cạnh drone chiến thuật, Ukraine cũng đang mở rộng năng lực tấn công tầm xa bằng một lớp vũ khí mới thường được gọi là “drone‑missile”.

Một trong những hệ thống nổi bật là Bars (RS‑1 Bars) – nền tảng lai giữa UAV và tên lửa hành trình.

Các báo cáo hiện có cho biết:

• tầm tấn công ước tính khoảng 700–800 km
• đầu đạn khoảng 50–100 kg
• được thiết kế để sản xuất hàng loạt trong nước bởi các công ty tư nhân Ukraine

Với tầm bắn này, vũ khí có thể tấn công cơ sở hạ tầng quân sự nằm sâu trong lãnh thổ Nga. Nhiều nhà phân tích cho rằng khái niệm drone‑missile như Bars là một phần trong chiến lược của Ukraine nhằm bù đắp cho số lượng tên lửa truyền thống hạn chế bằng các hệ thống rẻ hơn và dễ sản xuất hơn .

Tuy nhiên, nhiều thông số kỹ thuật của Bars vẫn chưa được công bố chính thức, và một số chi tiết xuất phát từ nguồn tin ẩn danh hoặc báo chí nên hiệu suất thực tế vẫn còn chưa chắc chắn .

Drone đang thay đổi cách chiến tranh diễn ra

Drone FPV giá rẻ hiện được sử dụng với số lượng lớn để tấn công xe bọc thép, pháo binh và các mục tiêu hậu cần. Điều này đã làm thay đổi đáng kể động lực chiến trường.

Theo các nhà phân tích, sự tiến hóa nhanh của drone và chiến thuật chống drone đã góp phần làm tăng tổn thất thiết bị và buộc cả hai bên phải điều chỉnh chiến thuật, đặc biệt do mối đe dọa giám sát và tấn công từ trên không liên tục .

Chu kỳ thích nghi liên tục – drone mới, biện pháp đối phó mới, rồi lại biện pháp chống đối phó – đã biến cuộc chiến thành một cuộc chạy đua công nghệ tốc độ cao.

Mạng lưới “nghe” drone bằng cảm biến âm thanh

Ngoài các hệ thống tấn công, Ukraine cũng phát triển một giải pháp phòng thủ khá đơn giản nhưng hiệu quả: mạng lưới phát hiện drone bằng âm thanh.

Các hệ thống như Sky Fortress, Zvook và FENEK sử dụng nhiều micro hoặc trạm nghe đặt rải rác trên diện rộng. Các cảm biến này nhận diện dấu hiệu âm thanh đặc trưng của động cơ drone rồi gửi cảnh báo cho lực lượng phòng không .

Cách tiếp cận này đặc biệt hữu ích vì nhiều drone nhỏ:

• bay thấp
• bay chậm
• khó bị radar truyền thống phát hiện

Bằng cách kết hợp nhiều cảm biến, hệ thống có thể xác định hướng và quỹ đạo bay của drone, cho phép các đội phản ứng nhanh đánh chặn trước khi chúng tới mục tiêu .

Một số mạng lưới được cho là triển khai hàng nghìn cảm biến trên toàn quốc, tạo thành hệ thống cảnh báo sớm có khả năng theo dõi các đợt tấn công bằng drone theo thời gian thực .

Vì sao quân đội Mỹ đang nghiên cứu mô hình này

Những hệ thống phát hiện giá rẻ của Ukraine đã thu hút sự chú ý từ nhiều quân đội phương Tây, đặc biệt là Mỹ.

Quân đội Mỹ đã nghiên cứu các mạng lưới giám sát âm thanh của Ukraine như một mô hình khả thi để phát hiện drone nhỏ bay thấp – loại mục tiêu mà radar thường gặp khó khăn .

Ngoài ra, chương trình huấn luyện của quân đội Mỹ cũng bắt đầu áp dụng kinh nghiệm từ Ukraine. Binh sĩ được huấn luyện nhận diện các loại drone qua âm thanh động cơ khi tuần tra trên chiến trường .

Điều này phản ánh một nhận thức ngày càng rõ ràng trong NATO: drone giá rẻ sẽ thống trị chiến trường tương lai, và việc chống lại chúng cũng cần các giải pháp phát hiện quy mô lớn nhưng chi phí thấp.

Giới hạn của drone tự động – ít nhất là hiện tại

Dù tiến bộ nhanh, chiến tranh drone hoàn toàn tự động vẫn còn nhiều hạn chế.

Phần lớn hệ thống AI hiện nay trong chiến trường Ukraine chủ yếu tập trung vào:

• hỗ trợ điều hướng
• nhận dạng mục tiêu
• dẫn đường pha cuối

Thách thức về nhận diện mục tiêu chính xác, năng lực xử lý và độ phức tạp của chiến trường vẫn khiến con người đóng vai trò trung tâm trong hầu hết các nhiệm vụ drone .

Dẫu vậy, xu hướng phát triển khá rõ ràng. Cuộc chiến tại Ukraine đã thúc đẩy thử nghiệm nhanh chóng các công nghệ như AI chiến trường, cảm biến phân tán và drone sản xuất hàng loạt – những yếu tố có thể định hình học thuyết quân sự toàn cầu trong nhiều thập kỷ tới.