Vì sao UAE đình chỉ toàn bộ quan hệ thương mại và tài chính với Iran?

UAE đình chỉ toàn bộ hoạt động thương mại, trao đổi kinh doanh và giao dịch tài chính với Iran cho đến khi có thông báo mới. Abu Dhabi cho biết quyết định này nhằm phản ứng trước tình trạng leo thang trong khu vực, mà nước này đánh giá là đe dọa an ninh UAE, hoạt động vận tải thương mại và sự ổn định hàng hải.

Động thái được công bố sau khi UAE nói hệ thống phòng không phát hiện hai tên lửa đạn đạo được phóng từ lãnh thổ Iran vào khoảng 21 giờ theo giờ địa phương. Iran phủ nhận đã phóng tên lửa.

Điều gì xảy ra trước quyết định đình chỉ?

Vụ tên lửa diễn ra sau một loạt sự cố liên quan đến các tàu của hoặc có liên hệ với ADNOC, tập đoàn năng lượng quốc doanh của UAE.

Ngày 8/8, UAE cáo buộc Iran dùng tên lửa tấn công một tàu liên quan đến ADNOC khi con tàu đi qua eo biển Hormuz. Vài ngày sau, ADNOC cho biết thêm hai tàu bị tấn công trong lúc quá cảnh eo biển. UAE quy trách nhiệm cho Iran, trong khi các báo cáo cho biết không có người bị thương hoặc thiệt mạng trong các vụ việc này.

Chuỗi sự cố này có ý nghĩa đặc biệt với Abu Dhabi: những rủi ro vốn gắn với tàu buôn đi qua một tuyến hàng hải quốc tế nay đã ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động vận tải gắn với lợi ích nhà nước UAE. Vì vậy, vụ phóng tên lửa được cho là đánh dấu một bước leo thang, khi mối đe dọa tiến gần hơn đến vùng biển và các tuyến tiếp cận lãnh thổ UAE.

Vụ tên lửa bị cáo buộc đóng vai trò gì?

Theo giới chức UAE, hai tên lửa được phát hiện vào khoảng 21 giờ. Một quả rơi trong vùng lãnh hải UAE, quả còn lại rơi ở vùng biển quốc tế. Các đánh giá được dẫn lại trong một số báo cáo cho rằng tên lửa dường như nhằm vào hoạt động hàng hải, thay vì các mục tiêu trên đất liền.

Cả hai tên lửa đều rơi xuống biển. Tuy nhiên, UAE không xem đây là một sự cố đơn lẻ mà đặt nó trong bối cảnh các vụ tấn công liên tiếp nhằm vào tàu liên quan đến ADNOC. Bộ Ngoại giao UAE cho biết việc đình chỉ có hiệu lực “cho đến khi có thông báo mới”, với lý do tình trạng leo thang đang làm suy yếu hòa bình và an ninh khu vực cũng như quốc tế.

Điểm cần thận trọng là vấn đề quy trách nhiệm. UAE và một số báo cáo liên hệ vụ phóng với Iran, nhưng Tehran bác bỏ cáo buộc. Các nguồn hiện có xác nhận UAE báo cáo việc phát hiện tên lửa và sau đó công bố biện pháp đình chỉ kinh tế; chúng chưa đủ để độc lập kết luận bên nào thực sự phóng tên lửa.

Vì sao eo biển Hormuz là tâm điểm?

Eo biển Hormuz là tuyến hàng hải hẹp nối Vịnh Ba Tư với các thị trường toàn cầu, đặc biệt quan trọng đối với hoạt động xuất khẩu dầu và khí tự nhiên hóa lỏng của các nước vùng Vịnh. Trong cuộc đối đầu rộng hơn giữa Mỹ và Iran, đây đã trở thành điểm gây sức ép chính.

Một bản ghi nhớ được ký ngày 17/6 từng đề cập việc dỡ bỏ phong tỏa hải quân của Mỹ và việc Iran sắp xếp cho tàu thương mại qua lại an toàn trong thời hạn 60 ngày. Tuy nhiên, thỏa thuận này chỉ mang tính tạm thời và không giải quyết được cơ chế quản lý hay bảo đảm an ninh lâu dài cho eo biển.

Iran và Oman sau đó thảo luận về các tuyến hàng hải mới. Dù vậy, giới chức Iran nói một thỏa thuận riêng với Oman sẽ không tự động mở lại eo biển. Tehran gắn việc mở cửa hoàn toàn với các điều kiện rộng hơn đối với Mỹ, trong đó có dỡ bỏ phong tỏa hải quân và lệnh trừng phạt, rút lực lượng Mỹ khỏi khu vực và bồi thường thiệt hại chiến tranh.

Con đường ngoại giao cũng chưa chắc chắn. Một số báo cáo cho biết Washington chưa tiến hành đàm phán với Tehran, trong khi giới chức Iran cảnh báo các quốc gia vùng Vịnh rằng việc hỗ trợ hoặc tạo điều kiện cho hoạt động quân sự của Mỹ có thể khiến họ trở thành một bên trong cuộc xung đột.

Vì sao gián đoạn vận tải làm khủng hoảng nghiêm trọng hơn?

Khi thủy thủ đoàn, công ty bảo hiểm và chủ tàu đánh giá một tuyến đường là quá nguy hiểm, hoạt động thương mại có thể sụt giảm mạnh ngay cả khi tuyến đường chưa bị đóng cửa hoàn toàn trên phương diện pháp lý.

CBS News, dẫn dữ liệu của nền tảng vận tải Kpler, cho biết số lượt tàu qua Hormuz trong một tuần giảm 19,5%, còn 95 lượt. Riêng một ngày chủ nhật, chỉ có ba tàu đi qua eo biển.

Tình trạng này không chỉ bắt đầu sau thông báo đình chỉ của UAE. Các dữ liệu trước đó cho thấy giao thông hàng hải vẫn thấp hơn nhiều so với mức bình thường sau thỏa thuận tháng 6. Theo PortWatch, chỉ có 513 tàu đi qua eo biển trong 18 ngày đầu kể từ khi tuyến đường được cho là mở lại, trung bình khoảng 28 tàu mỗi ngày.

Đối với UAE, các vụ tấn công lặp lại nhằm vào tàu liên quan đến ADNOC đe dọa cả lợi ích thương mại quốc gia lẫn độ tin cậy thực tế của tuyến hàng hải thiết yếu đối với xuất khẩu năng lượng trong khu vực. Việc đình chỉ quan hệ kinh tế vì thế phát đi thông điệp rằng hoạt động thương mại bình thường không thể tiếp diễn trong lúc các tàu gắn với UAE bị cáo buộc tấn công.

Quyết định của UAE phát đi tín hiệu gì?

Đây không chỉ là phản ứng trước một vụ tên lửa được báo cáo. Động thái của Abu Dhabi kết hợp ba mối lo ngại:

• Rủi ro an ninh trực tiếp: UAE nói các tên lửa phóng từ Iran đã bay đến vùng biển gần nước này.
• Rủi ro đối với vận tải thương mại: Abu Dhabi cáo buộc Iran tấn công ba tàu liên quan đến ADNOC khi chúng đi qua eo biển Hormuz.
• Nỗ lực hạ nhiệt chưa tạo ra khuôn khổ bền vững: Các thỏa thuận tạm thời và cuộc đàm phán về việc mở lại eo biển chưa đem lại một cơ chế an ninh lâu dài được các bên cùng chấp nhận.

Vì vậy, UAE đã sử dụng một biện pháp kinh tế để đáp trả một cuộc khủng hoảng an ninh hàng hải. Tuy nhiên, một số thông tin được nêu trong câu hỏi ban đầu—chẳng hạn con số 19 tàu bị nhắm mục tiêu, mức giảm chính xác xuống còn sáu tàu mỗi ngày, thương vong trên các tàu thương mại khác hoặc vụ bắt giữ một tàu chở dầu gần đảo Qeshm—chưa được các nguồn mạnh nhất trong hồ sơ xác nhận đầy đủ. Những chi tiết này nên được xem là thông tin chưa kiểm chứng, không phải sự thật đã được thiết lập.