Đàm phán Mỹ–Iran có tiến triển hạn chế khi dự thảo thỏa thuận hướng tới mở lại eo biển Hormuz

Ngoại trưởng Rubio nhiều lần mô tả kết quả đàm phán bằng những cụm từ thận trọng như "có một chút tiến triển" hay "có sự dịch chuyển nhỏ" và cảnh báo không nên coi đây là bước đột phá.

Hai điểm nghẽn lớn nhất hiện nay gồm:

• Kho dự trữ uranium đã làm giàu và chương trình hạt nhân của Iran
• Cơ chế an ninh và quyền kiểm soát tại eo biển Hormuz

Rubio nhấn mạnh rằng vấn đề hạt nhân là trọng tâm trong lập trường của Washington và cuối cùng phải được giải quyết trong bất kỳ thỏa thuận lâu dài nào.

Ông cũng bác bỏ các đề xuất từ phía Iran cho phép Tehran kiểm soát việc ra vào eo biển Hormuz thông qua hệ thống thu phí hoặc yêu cầu tàu thuyền xin phép, cho rằng điều đó không thể chấp nhận đối với thương mại quốc tế.

Những điều khoản được cho là có trong bản ghi nhớ tạm thời

Dù văn bản chính thức chưa được công bố, nhiều báo cáo từ các quan chức và dự thảo đề xuất cho thấy khuôn khổ thỏa thuận có thể bao gồm một số bước giảm căng thẳng ngay lập tức.

1. Ngừng bắn tạm thời

Một số nguồn tin cho biết đề xuất sẽ gia hạn hoặc chính thức hóa lệnh ngừng bắn khoảng 60 ngày, tạo khoảng thời gian cho ngoại giao và ngăn nguy cơ leo thang quân sự mới.

2. Mở lại eo biển Hormuz

Mục tiêu trung tâm của các cuộc đàm phán là khôi phục vận tải qua eo biển Hormuz, tuyến đường năng lượng quan trọng bậc nhất thế giới. Các đề xuất dự thảo được cho là gồm:

• Iran dọn mìn hoặc chướng ngại vật trên tuyến đường biển
• Cho phép tàu thương mại đi lại tự do trong thời gian ngừng bắn
• Khôi phục dần lưu lượng vận tải biển

Một số báo cáo cho rằng lượng tàu có thể trở lại mức trước chiến sự trong khoảng 30 ngày nếu thỏa thuận có hiệu lực.

3. Nới lỏng phong tỏa hải quân và một số lệnh trừng phạt

Đổi lại, Hoa Kỳ có thể giảm bớt hạn chế đối với các cảng và hoạt động hàng hải của Iran, mở đường cho việc nối lại xuất khẩu dầu trong thời gian đàm phán.

Các nguồn tin mô tả cấu trúc này là mô hình “giảm trừng phạt theo mức độ tuân thủ”, tức nhượng bộ kinh tế sẽ gắn với các bước đi có thể kiểm chứng từ phía Iran.

4. Lùi vấn đề hạt nhân sang giai đoạn sau

Thay vì giải quyết ngay tranh chấp hạt nhân, khuôn khổ được cho là sẽ đẩy các cuộc đàm phán về uranium và giám sát hạt nhân sang giai đoạn tiếp theo trong thời gian ngừng bắn.

Ý tưởng là ổn định khu vực và mở lại tuyến vận tải trước, sau đó mới giải quyết các vấn đề kỹ thuật và chính trị phức tạp hơn.

5. Các biện pháp kinh tế có thể có

Một số báo cáo thứ cấp đề cập tới khả năng giải phóng một phần tài sản Iran bị đóng băng ở nước ngoài hoặc nới lỏng thêm trừng phạt, nhưng chi tiết giữa các nguồn còn khác nhau và chưa được xác nhận chính thức.

Tổng thống Trump mô tả thỏa thuận ra sao

Tổng thống Donald Trump tỏ ra lạc quan hơn về triển vọng đàm phán. Ông nói rằng thỏa thuận với Iran “về cơ bản đã được đàm phán xong”, chỉ còn những chi tiết cuối cùng đang được bàn bạc.

Ông cũng cho biết thỏa thuận dự kiến sẽ bao gồm việc mở lại eo biển Hormuz, yếu tố then chốt trong cuộc khủng hoảng năng lượng toàn cầu do xung đột gây ra.

Tuy vậy, các quan chức Mỹ vẫn nhấn mạnh rằng nhiều vấn đề lớn chưa được giải quyết trước khi một thỏa thuận chính thức có thể được ký kết.

Iran phản bác các nhận định từ Washington

Các quan chức Iran đã phản ứng mạnh mẽ trước cách mô tả của Rubio về tiến trình đàm phán.

Tehran cho rằng:

• Chương trình hạt nhân của họ hợp pháp và phục vụ mục đích hòa bình theo các hiệp ước quốc tế.
• Mỹ đang bóp méo thực tế của các cuộc đàm phán và đổ lỗi cho Iran về căng thẳng khu vực.
• Washington trước đây đã nhiều lần làm đổ vỡ nỗ lực ngoại giao.

Các lãnh đạo Iran cũng nhấn mạnh rằng quyền làm giàu uranium là quyền chủ quyền không thể thương lượng, dù họ vẫn để ngỏ khả năng đạt được giải pháp ngoại giao.

Bối cảnh dẫn tới vòng đàm phán hiện nay

Các cuộc thương lượng mới xuất hiện sau nhiều tháng xung đột leo thang và ngoại giao bế tắc.

Một số diễn biến chính bao gồm:

• Các cuộc đàm phán trước đó do Pakistan làm trung gian không đạt được thỏa thuận hòa bình.
• Một lệnh ngừng bắn tạm thời tạo khoảng không cho vòng thương lượng mới.
• Các đề xuất của Iran liên kết việc mở lại eo biển Hormuz với việc dỡ bỏ phong tỏa hải quân của Mỹ.

Washington đã bác bỏ các đề xuất ban đầu vì chúng trì hoãn việc giải quyết vấn đề hạt nhân—yếu tố mà Mỹ xem là cốt lõi của bất kỳ thỏa thuận dài hạn nào.

Kết luận

Các nhà đàm phán dường như đang tiến gần hơn tới một khuôn khổ ngoại giao tạm thời, nhưng bước tiến này vẫn còn hạn chế.

Nếu bản ghi nhớ được hoàn tất, lộ trình trước mắt có thể gồm:

• Ngừng bắn ngắn hạn
• Mở lại eo biển Hormuz
• Nới lỏng một số hạn chế kinh tế và hàng hải đối với Iran
• Khởi động vòng đàm phán mới về chương trình hạt nhân

Ngay cả những người ủng hộ tiến trình này cũng thừa nhận rằng những tranh chấp khó nhất vẫn chưa được giải quyết, nghĩa là bản ghi nhớ—nếu được ký—chỉ là bước khởi đầu cho một thỏa thuận rộng lớn và phức tạp hơn.