Vì sao Israel và Syria phải đối thoại sau cuộc không kích căn cứ Abu al-Duhur?

Cuộc gặp hôm Chủ nhật giữa Ngoại trưởng Syria Asaad al-Shaibani và Giám đốc Mossad Roman Gofman là nỗ lực xử lý khủng hoảng sau cuộc tấn công của Israel nhằm vào căn cứ không quân Abu al-Duhur ngày 18/8. Vụ việc biến bất đồng về vai trò của Thổ Nhĩ Kỳ tại Syria thời hậu Assad thành một cuộc đối đầu có nguy cơ liên quan trực tiếp đến Israel, Syria, Thổ Nhĩ Kỳ và Washington. 102

Theo truyền thông nhà nước Syria và nhiều nguồn tin, ít nhất tám đợt không kích đã đánh trúng đường băng cùng các cơ sở lưu trữ tại căn cứ. Một nguồn tin quân sự Syria và một người dân sống gần đó cho biết không có thương vong. 116 Vụ tấn công xảy ra chỉ vài giờ sau khi một phái đoàn Thổ Nhĩ Kỳ đến thăm địa điểm này, khiến thời điểm chuyến thăm trở thành tâm điểm của những cách diễn giải trái ngược.

Israel nói muốn ngăn điều gì?

Israel tuyên bố Syria đang ở sát ngưỡng phá vỡ một hiện trạng an ninh đã được thống nhất khi cho phép lực lượng Thổ Nhĩ Kỳ triển khai tại căn cứ. Các quan chức Israel cho biết chiến dịch nhằm ngăn Ankara thiết lập chỗ đứng quân sự gần Aleppo, đồng thời nói Damascus đã nhiều lần được cảnh báo. 2238

Mối lo của Israel không chỉ nằm ở sự hiện diện của binh sĩ Thổ Nhĩ Kỳ. Các quan chức nước này coi hệ thống phòng không, máy bay không người lái và tên lửa của Thổ Nhĩ Kỳ tại Syria là những năng lực có thể hạn chế khả năng hoạt động của Israel hoặc tạo ra một rủi ro quân sự mới. Theo cách giải thích đó, cuộc không kích được trình bày như một biện pháp cảnh báo phủ đầu, chứ không nhằm sát hại lực lượng Thổ Nhĩ Kỳ. 18

Tuy nhiên, lập luận này vẫn đang bị tranh cãi. Việc cuộc không kích diễn ra sau chuyến thăm của phái đoàn Thổ Nhĩ Kỳ cho thấy mối liên hệ về mặt thời điểm, nhưng tự nó không chứng minh rằng một kế hoạch triển khai đã được phê duyệt hoặc sắp diễn ra.

Syria phủ nhận kế hoạch lập căn cứ Thổ Nhĩ Kỳ lâu dài

Damascus đưa ra cách giải thích khác. Các quan chức Syria nói chuyến thăm của Thổ Nhĩ Kỳ liên quan đến huấn luyện và hợp tác quân sự, không phải việc thành lập một căn cứ thường trực hay duy trì lực lượng lâu dài tại Abu al-Duhur. Ngoại trưởng al-Shaibani cũng cho biết cơ sở này phần lớn không có người khi bị tấn công và bác bỏ lập luận rằng sự hiện diện quân sự của Thổ Nhĩ Kỳ khiến cuộc không kích trở nên cần thiết. 1333

Syria lên án vụ tấn công là hành động vi phạm chủ quyền và kêu gọi giảm leo thang. Vì thế, cuộc gặp hôm Chủ nhật tạo ra một kênh để hai bên trực tiếp thảo luận về các dàn xếp an ninh, thay vì để những cuộc tấn công đơn phương và cáo buộc công khai tiếp tục định hình quan hệ Israel–Syria. 1020

Thổ Nhĩ Kỳ bác bỏ cáo buộc của Israel

Ankara gọi các cáo buộc của Israel về vị thế quân sự của Thổ Nhĩ Kỳ tại Syria là không thể đứng vững và lên án vụ tấn công. Lập trường được Ankara nêu ra là hợp tác với Damascus nhằm phục vụ huấn luyện quân sự, ổn định Syria và tái thiết đất nước, chứ không phải một nỗ lực tấn công nhằm bao vây Israel. 449

Tranh chấp đặc biệt nhạy cảm vì Abu al-Duhur nằm gần biên giới Thổ Nhĩ Kỳ. Một cuộc không kích nhằm vào địa điểm có binh sĩ Thổ Nhĩ Kỳ, hoặc bị cho là có binh sĩ Thổ Nhĩ Kỳ, có thể dẫn đến phản ứng quân sự trực tiếp ngay cả khi Israel chỉ dự định đánh vào cơ sở hạ tầng Syria.

Vì sao Washington lo ngại?

Tom Barrack, đặc phái viên Mỹ về Syria đồng thời là đại sứ Mỹ tại Thổ Nhĩ Kỳ, gọi chiến dịch này là “sự leo thang không cần thiết” và cho biết Washington đang xây dựng một cơ chế tránh va chạm giữa Israel, Thổ Nhĩ Kỳ và Syria. Ông cũng cảnh báo rằng Thổ Nhĩ Kỳ không được thông báo trước và có thể xem hoạt động của máy bay Israel là một mối đe dọa. 150

Các quan chức Israel phủ nhận đánh giá về việc không thông báo, nói rằng Mỹ đã được báo trước. Tranh cãi này quan trọng vì Thổ Nhĩ Kỳ vừa là đồng minh của Mỹ vừa là thành viên NATO, khiến mọi sự cố liên quan đến lực lượng Thổ Nhĩ Kỳ có thể nhanh chóng trở thành vấn đề đối với quan hệ đồng minh. 2139

Sau đó, ông Barrack nói cuộc không kích có thể đã khiến Thổ Nhĩ Kỳ bị “khiêu khích” để bước vào một cuộc đối đầu lớn hơn. Đây là đánh giá của đặc phái viên Mỹ, không phải sự thật đã được xác lập về ý định của Israel. 3637

Những kênh liên lạc kín có thể giúp gì?

Cuộc gặp hôm Chủ nhật không phải lần tiếp xúc đầu tiên gần đây giữa quan chức Israel và Syria. Theo những người nắm được vấn đề, ông Gofman và ông al-Shaibani đã điện đàm ngày 14/8, bốn ngày trước vụ không kích, để trao đổi về sự hiện diện quân sự của Thổ Nhĩ Kỳ tại Syria. 2

Các cuộc tiếp xúc này cho thấy lý do cuộc gặp mới nhất có ý nghĩa: hai bên vốn đã có kênh thảo luận về sự hiện diện gây tranh cãi của Thổ Nhĩ Kỳ, nhưng kênh đó chưa tạo ra những quy tắc được tất cả các bên chấp nhận. Israel hành động dựa trên đánh giá riêng về một mối đe dọa đang hình thành; Syria và Thổ Nhĩ Kỳ nói mối đe dọa đó không tồn tại tại căn cứ.

Những vấn đề vẫn chưa được giải quyết

Mục tiêu trước mắt của cuộc gặp là hạ nhiệt sau vụ ném bom, chứ chưa thể giải quyết toàn bộ bất đồng về vai trò của Thổ Nhĩ Kỳ tại Syria. Câu hỏi then chốt vẫn là Abu al-Duhur có sắp trở thành một chỗ đứng quân sự của Thổ Nhĩ Kỳ hay chỉ là nơi diễn ra chuyến thăm phục vụ huấn luyện và hợp tác.

Các thông tin hiện có xác lập được trình tự sự kiện: chuyến thăm của phái đoàn Thổ Nhĩ Kỳ, các cuộc không kích ngày 18/8, những cách giải thích đối nghịch và các tiếp xúc ngoại giao sau đó. Tuy nhiên, chưa có bằng chứng độc lập kiểm chứng đánh giá tình báo của Israel.

Kết luận thận trọng nhất là: Israel nói họ tấn công để ngăn điều mà nước này xem là một bước phát triển quân sự nguy hiểm của Thổ Nhĩ Kỳ; trong khi Syria và Thổ Nhĩ Kỳ khẳng định kế hoạch đó không tồn tại. Cuộc đối thoại hôm Chủ nhật nhằm ngăn bất đồng này biến thành một cuộc đối đầu rộng hơn giữa Israel và Thổ Nhĩ Kỳ trên lãnh thổ Syria. 103350