Cuộc khủng hoảng lịch sử làm rạn nứt nghiêm trọng quan hệ Ba Lan - Ukraine

Sắc lệnh khởi đầu cuộc khủng hoảng

Sắc lệnh của Tổng thống Zelensky, có hiệu lực từ ngày 26 tháng 5, được ban hành "với mục đích làm sống lại các truyền thống lịch sử của quân đội quốc gia" . Danh hiệu "Những anh hùng UPA" được trao cho một đơn vị đặc nhiệm từng tham chiến tích cực chống lại lực lượng Nga. Từ góc nhìn của Kyiv, UPA đại diện cho một truyền thống kháng chiến vũ trang của Ukraine vì nền độc lập dân tộc. Tuy nhiên, ký ức lịch sử của Ba Lan về cơ bản là khác biệt. UPA là cánh tay vũ trang của Tổ chức Những người Dân tộc chủ nghĩa Ukraine (OUN) và bị Ba Lan quy trách nhiệm cho vụ thảm sát Volhynia, một chiến dịch thanh lọc sắc tộc đã sát hại khoảng 100.000 người Ba Lan trong giai đoạn 1943-1945 . Nhiều nạn nhân là phụ nữ và trẻ em.

Sự khác biệt về lịch sử này từ lâu đã là một nguồn cơn căng thẳng dai dẳng trong quan hệ song phương, nhưng quyết định chính thức vinh danh UPA thông qua việc gắn tên tổ chức này với một đơn vị quân đội đang hoạt động của ông Zelensky, theo cách nhìn của Ba Lan, đại diện cho một sự leo thang không thể không đáp trả.

Tổng thống Nawrocki kêu gọi tước huân chương

Vào ngày 29 tháng 5, Tổng thống Karol Nawrocki đã phát biểu trước các phóng viên tại Warsaw và tuyên bố ông đã chính thức đề xuất việc tước bỏ Huân chương Đại bàng trắng của ông Zelensky. Đây là huân chương cao quý và lâu đời nhất của Ba Lan; ông Zelensky nhận được nó từ cựu Tổng thống Andrzej Duda trong chuyến thăm cấp nhà nước tới Warsaw vào ngày 5 tháng 4 năm 2023 .

"Tôi đã đề xuất rằng một trong những mục trong chương trình nghị sự là việc tước bỏ Huân chương Đại bàng trắng của Tổng thống Zelensky," ông Nawrocki nói, đồng thời cho biết thêm rằng Hội đồng Chương Huân chương Đại bàng trắng, hội đồng cố vấn giám sát việc trao tặng huân chương này, sẽ nhóm họp vào ngày 8 tháng 6 để thảo luận về vấn đề trên .

Ông Nawrocki tự mô tả mình "phẫn nộ" trước quyết định của ông Zelensky và tuyên bố thẳng thắn rằng "Zelensky đã cho thấy rằng Ukraine, về mặt tâm lý, chưa sẵn sàng để trở thành một phần của gia đình châu Âu" . Ông cũng cảnh báo rằng "việc tôn vinh UPA đã cung cấp nguồn dưỡng khí dồi dào cho hoạt động thông tin sai lệch của Nga," liên kết rõ ràng danh hiệu nội bộ này với cuộc chiến thông tin rộng lớn hơn xung quanh cuộc xung đột .

Mặc dù phản ứng cứng rắn, ông Nawrocki vẫn cẩn trọng lưu ý rằng việc hỗ trợ Ukraine chống lại Nga vẫn là một mục tiêu chiến lược của Ba Lan . Do đó, đề xuất tước huân chương nằm trong một không gian không mấy dễ chịu, nơi sự tính toán lịch sử và sự cần thiết về mặt địa chính trị va chạm với nhau.

Phản ứng chính trị và ngoại giao thống nhất

Tốc độ và mức độ bao phủ trong phản ứng thể chế của Ba Lan nhấn mạnh sắc lệnh của ông Zelensky đã chạm sâu đến nền chính trị vốn thường chia rẽ của đất nước này như thế nào.

Bộ Ngoại giao đã đưa ra một tuyên bố chính thức vào ngày 29 tháng 5, tuyên bố "phẫn nộ" trước quyết định này. Bộ mô tả việc đặt tên là một "lựa chọn đáng tiếc sâu sắc", "làm tổn thương ký ức của các nạn nhân" của UPA và "giáng một đòn mạnh vào cuộc đối thoại giữa các quốc gia chúng ta". Trong một cảnh báo chiến lược rõ ràng, tuyên bố nói thêm rằng quyết định này "có thể bị tuyên truyền của Nga lợi dụng để làm suy yếu quan hệ Ba Lan-Ukraine và phá hoại quan hệ đối tác chiến lược" .

Quốc vụ khanh Marcin Bosacki đã triệu tập Đại sứ Ukraine Vasyl Bodnar vào ngày 28 tháng 5 để bày tỏ "sự không hài lòng sâu sắc". Thông điệp tương tự cũng được Đại biện lâm thời Ba Lan tại Kyiv, ông Piotr Łukasiewicz, chuyển đến Thứ trưởng Ngoại giao Ukraine Oleksandr Mischenko một ngày sau đó .

Thủ tướng Donald Tusk, phát biểu từ Hạ viện, cho biết động thái của ông Zelensky "làm tổn thương sự nhạy cảm lịch sử của chúng tôi" và gọi đó là điều "đáng lo ngại từ góc độ an ninh của quan hệ Ba Lan-Ukraine" . Ông Tusk xác nhận rằng đại sứ Ukraine đã bị triệu tập để phản đối sắc lệnh này .

Phạm vi lên án rộng khắp — từ tổng thống thuộc phe bảo thủ đến thủ tướng ôn hòa, tới bộ máy ngoại giao chuyên nghiệp của bộ ngoại giao — cho thấy một sự đồng thuận vượt lên trên lập trường đảng phái và chạm đến một điều gì đó cơ bản trong ký ức quốc gia của Ba Lan.

Phản ứng cá nhân phi thường của Lech Wałęsa

Có lẽ phản ứng sâu sắc và trực diện nhất đến từ Lech Wałęsa, cựu tổng thống, lãnh tụ Công đoàn Đoàn kết và người đoạt giải Nobel Hòa bình, một người đã thể hiện sự ủng hộ rõ ràng đối với Ukraine kể từ cuộc xâm lược năm 2022, thường xuyên xuất hiện trước công chúng với một chiếc ghim cài áo mang màu cờ Ukraine trên ve áo.

Trong một bài đăng trên Facebook được công bố vào ngày 28 tháng 5, ông Wałęsa viết: "Tổng thống Ukraine, bằng cách vinh danh những kẻ cướp của UPA, đã xúc phạm tôi và tất cả những đồng bào đã bị sát hại của chúng tôi. Liên quan đến việc này, tôi đã công khai gỡ bỏ lá cờ Ukraine khỏi ngực mình" .

Ông nói thêm một sự phân biệt cá nhân quan trọng: "Tôi sẽ tiếp tục giúp đỡ dân tộc này trong cuộc chiến chống lại Liên Xô. Nhưng tôi từ chối ủng hộ Tổng thống Zelensky" . Tuyên bố này đã vạch ra một ranh giới giữa người dân Ukraine, những người mà ông Wałęsa nói rằng ông sẽ tiếp tục hỗ trợ, và vị tổng thống Ukraine, người mà ông đã rút lại sự ủng hộ chính trị cá nhân, một sự ủng hộ có trọng lượng đáng kể kể từ khi chiến tranh bắt đầu.

Truyền thông Ba Lan đã đưa tin rộng rãi và khuếch đại cử chỉ của ông Wałęsa, với một số tờ báo lưu ý rằng ông đã liên tục đeo ghim cài áo hình lá cờ Ukraine kể từ tháng 2 năm 2022 . Việc gỡ bỏ biểu tượng đó — bởi một nhân vật có di sản gắn liền mật thiết với cuộc kháng chiến chống lại áp bức — đã tạo ra tiếng vang mạnh mẽ trong diễn ngôn công chúng Ba Lan.

Tại sao cuộc khủng hoảng lần này lại khác biệt

Mặc dù Ba Lan và Ukraine trước đây đã từng xung đột về lịch sử — đặc biệt là về di sản của các vụ thảm sát Volhynia, việc khai quật hài cốt các nạn nhân, và những câu chuyện lịch sử quốc gia cạnh tranh lẫn nhau — cuộc khủng hoảng lần này khác biệt cả về mức độ và thời điểm.

Thứ nhất, sắc lệnh đến từ chính tổng thống thời chiến của Ukraine, không phải từ một quan chức địa phương hay một nhóm dân tộc chủ nghĩa bên lề nào. Bản chất chính thức ở cấp nhà nước của sự vinh danh này khiến các quan chức Ba Lan không thể gạt bỏ nó như một hành động ngoài lề hoặc không chính thức.

Thứ hai, phản ứng diễn ra ngay lập tức và trên toàn bộ hệ thống. Các tranh chấp lịch sử trước đây thường chứng kiến chính phủ Ba Lan lên tiếng quan ngại trong khi các nhân vật đối lập giữ im lặng, hoặc ngược lại. Lần này, văn phòng tổng thống, văn phòng thủ tướng và bộ ngoại giao đã hành động trong sự phối hợp nhanh chóng, và một biểu tượng của phe đối lập dân chủ Ba Lan đã tham gia cùng họ chỉ trong vài giờ.

Thứ ba, bối cảnh chiến lược đang trở nên mong manh độc đáo. Ba Lan là một trong những nước hậu thuẫn quan trọng nhất về hậu cần và quân sự cho Ukraine kể từ năm 2022, đóng vai trò là trung tâm trung chuyển chính cho các đợt chuyển giao vũ khí của phương Tây và tiếp nhận hàng triệu người tị nạn Ukraine. Bất kỳ sự suy giảm nào trong mối quan hệ song phương đều gây ra những hậu quả ngay lập tức đối với nỗ lực chiến tranh của Ukraine — và cảnh báo của Bộ Ngoại giao Ba Lan về việc Nga lợi dụng sự rạn nứt này để tuyên truyền không chỉ mang tính hùng biện mà còn mang tính thực tiễn .

Hội đồng Chương Huân chương Đại bàng trắng sẽ nhóm họp vào ngày 8 tháng 6, và việc liệu ông Zelensky có chính thức bị tước bỏ vinh dự này hay không vẫn còn là một ẩn số. Nhưng tổn hại đối với lòng tin chính trị giữa Warsaw và Kyiv đã được thực hiện, và nỗ lực sửa chữa sẽ đòi hỏi phải điều hướng một vết thương lịch sử mà cả hai bên đều chưa sẵn sàng giải quyết một cách trọn vẹn.