Khung đình chiến Mỹ-Iran hết hạn, bạo lực trên eo biển Hormuz leo thang, giá dầu tăng vọt

Thỏa thuận ngừng bắn tạm thời giữa Mỹ và Iran đã chính thức hết hạn vào thứ Hai (theo giờ địa phương) mà không có dấu hiệu sẽ được gia hạn, đẩy cuộc khủng hoảng tại eo biển Hormuz - một trong những điểm nghẽn năng lượng quan trọng nhất thế giới - lên một cao trào mới. Trong tuần qua, các cuộc tấn công nhằm vào tàu thuyền diễn ra dồn dập, khiến hoạt động vận tải qua eo biển gần như ngừng trệ. Việc cả Tehran và Washington đều cứng rắn hóa lập trường với những yêu cầu tối hậu đã đẩy giá dầu thế giới tăng vọt và làm dấy lên lo ngại về một cuộc khủng hoảng năng lượng kéo dài.

Các cuộc tấn công và những lời buộc tội

Theo Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE), ít nhất hai tàu khác đã bị tấn công tại eo biển Hormuz hôm thứ Năm, 13/8, và nước này cáo buộc Iran đã thực hiện các vụ tấn công này . Trước đó, vào ngày 11/8, Mỹ và lực lượng Houthi tại Yemen cũng báo cáo các vụ tấn công riêng rẽ nhằm vào tàu thuyền ở vịnh Oman - khu vực dẫn vào eo biển Hormuz . Đây chỉ là những diễn biến mới nhất trong một chuỗi bạo lực leo thang: ba tàu chở dầu đã trúng đạn hồi đầu tháng 7, dẫn tới các cuộc tấn công trả đũa của Mỹ và việc thu hồi giấy phép xuất khẩu dầu của Iran ; một máy bay không người lái (drone) của Iran tấn công tàu chở hàng vào cuối tháng 6 đã bị Mỹ đáp trả ; và Iran đã bắt giữ hai tàu hồi tháng 4 .

Các bên liên tục đưa ra những lời buộc tội lẫn nhau. UAE trực tiếp chỉ trích Iran là thủ phạm của các cuộc tấn công tên lửa mới nhất . Iran tuyên bố eo biển này sẽ vẫn đóng cửa đối với các tàu không được phép, cấm các tàu của Mỹ và Israel đi qua, đồng thời nhấn mạnh Washington phải chấp nhận các điều kiện của Tehran trước khi hoạt động vận tải có thể nối lại . Ngược lại, Mỹ khẳng định họ đang "kiểm soát hoàn toàn" tuyến đường thủy này - một tuyên bố bị Iran phẫn nộ bác bỏ .

Giao thông vận tải gần như tê liệt

Theo hãng tin Reuters, dòng tàu thuyền qua lại eo biển Hormuz "gần như đã ngừng trệ" vào thứ Sáu, 14/8, sau các cuộc tấn công mới nhất và những lời đe dọa từ Mỹ . Trước đó, vào đầu tháng 7, chỉ có 25 tàu đi qua eo biển trong một ngày (giảm từ 49 tàu của ngày hôm trước), theo số liệu từ công ty dữ liệu hàng hải Kpler - tương đương mức giảm 50% . Thông thường, eo biển Hormuz đảm nhận việc vận chuyển khoảng một phần năm lượng dầu thô và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) của thế giới mỗi ngày .

Đàm phán bế tắc và yêu sách mở rộng của Iran

Vào ngày 8/8, Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran đã đưa ra một loạt điều kiện nhằm mở lại eo biển. Thư ký của hội đồng, Mohammad Bagher Zolghadr, tuyên bố Mỹ phải:

• Chấm dứt vĩnh viễn cuộc chiến với Iran và các đồng minh
• Dỡ bỏ phong tỏa hải quân của Mỹ
• Hủy bỏ mọi lệnh trừng phạt
• Rút toàn bộ quân đội khỏi các khu vực xung quanh Iran
• "Điều chỉnh hành vi" và không bao giờ đe dọa Iran nữa

Bộ trưởng Ngoại giao Iran, Abbas Araqchi, khẳng định vào ngày 9/8 rằng hiện không có cuộc đàm phán trực tiếp nào giữa Tehran và Washington, và các bên trung gian vẫn đang nỗ lực tìm kiếm cách thức để nối lại đối thoại . Cả hai phía đều đang đưa ra những yêu cầu ngày càng mở rộng thay vì tìm điểm chung . Bản ghi nhớ hồi tháng 6 từng tạm thời ngừng các hành động thù địch gần như đã sụp đổ hoàn toàn .

Sức ép kinh tế và quân sự từ Mỹ

Vào ngày 13/8, Mỹ tuyên bố có thể duy trì phong tỏa hải quân đối với Iran "vô thời hạn" và sẽ gia tăng áp lực kinh tế khi thời hạn ngừng bắn đến gần . Một ngày sau, Mỹ cảnh báo sẽ tăng cường các biện pháp kinh tế sau hai vụ tấn công tàu mới . Các đòn trừng phạt trước đó bao gồm: thu hồi giấy phép bán dầu của Iran (ngày 7/7) ; thực hiện hàng trăm cuộc tấn công nhằm vào các mục tiêu của Iran để trả đũa các cuộc tấn công vào tàu ; và việc Tổng thống Trump yêu cầu Iran bồi thường cho những cái chết liên quan đến xung đột .

Giá dầu thô và xăng dầu

Giá dầu Brent chuẩn quốc tế chốt phiên 14/8 ở mức 88,52 USD/thùng, tăng 1,45 USD (1,67%), trong khi dầu thô WTI của Mỹ ở mức 85,38 USD/thùng . Trước đó, hồi giữa tháng 7, giá dầu đã có lúc vượt ngưỡng 90 USD/thùng khi giao thông qua eo biển gần như ngừng hẳn . Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) đã cắt giảm dự báo nhu cầu dầu năm 2026 tới 1,6 triệu thùng/ngày, với lý do chính là sự gián đoạn tại Hormuz . Tại Mỹ, giá xăng đang tăng cao do nguồn cung dầu thô qua Hormuz bị thắt chặt gây áp lực lên các nhà máy lọc dầu trong nước; chính quyền Trump đã cảnh báo người dân chuẩn bị tinh thần đối mặt với chi phí nhiên liệu cao hơn .

Đánh giá của các chuyên gia

Theo các nguồn tin ngoại giao, các cuộc đàm phán hiện tại được mô tả là không có triển vọng đạt được một thỏa thuận, hay thậm chí là một bản ghi nhớ, do những yêu cầu mâu thuẫn từ Iran . Các nhà phân tích nhận định rằng Iran đã đặt ra tất cả các yêu cầu quan trọng của mình (rút lui mối đe dọa quân sự của Mỹ, cứu trợ tài chính và quyền kiểm soát eo biển Thần của Iran) ngay từ đầu mà trì hoãn bàn về chương trình hạt nhân - một điều kiện tiên quyết khó có thể được chính quyền Trump chấp nhận . Với việc không có đàm phán trực tiếp Mỹ-Iran, kênh trung gian Oman dường như không đủ mạnh để thu hẹp khoảng cách, và cả hai bên đều đang cứng rắn hóa lập trường . Nguy cơ về một cuộc bế tắc kéo dài là rất cao.