Bên trong Biên bản Ghi nhớ Mỹ-Iran: Vì sao Israel gọi đây là một thảm họa

Sau hơn 100 ngày xung đột làm rối loạn thị trường năng lượng toàn cầu, Mỹ và Iran đang tiến rất gần tới việc ký kết một thỏa thuận sơ bộ để chấm dứt các hành động thù địch. Biên bản ghi nhớ (MoU) dài một trang, dự kiến được ký vào ngày 14 tháng 6 năm 2026, được thiết kế để mở ra cánh cửa cho một dàn xếp lâu dài, nhưng trọng tâm trước mắt vào việc giảm leo thang đã vấp phải phản ứng gay gắt từ Israel, nơi các quan chức cấp cao mô tả đây là “một thỏa thuận tồi” .

MoU này là bước đi ngoại giao chính thức đầu tiên kể từ khi lệnh ngừng bắn có hiệu lực vào tháng Tư. Nó sẽ ngay lập tức mở lại eo biển Hormuz mang tầm chiến lược và dỡ bỏ phong tỏa hải quân của Mỹ đối với các cảng của Iran . Về phía đối ứng, Mỹ đã cam kết những nhượng bộ kinh tế đáng kể, bao gồm việc giải phóng hàng tỷ đô la tài sản bị đóng băng của Iran và miễn trừ các lệnh trừng phạt dầu mỏ .

Điều khoản MoU thực sự ràng buộc những gì

Khuôn khổ này được thiết kế có chủ ý là khá hẹp, đóng vai trò như một biện pháp xây dựng lòng tin trước khi bước vào các cuộc đàm phán kỹ thuật chi tiết. Các cam kết cốt lõi được nhiều nguồn tin tường thuật lại bao gồm:

• Mở lại eo biển Hormuz: Iran sẽ chấm dứt phong tỏa ngay sau khi ký kết, không được phép thu phí đối với hoạt động qua lại. Cả hai quốc gia sẽ hợp tác rà phá thủy lôi và đảm bảo tự do hàng hải .
• Chính thức hóa lệnh ngừng bắn: Thỏa thuận đình chiến hiện có từ tháng 4/2026 sẽ chính thức được gia hạn và khóa chặt thêm 60 ngày, tạo ra cơ hội cho các cuộc đàm phán toàn diện .
• Nới lỏng trừng phạt tức thì từ Mỹ: Washington sẽ dỡ bỏ các hạn chế đối với cảng Iran, giải phóng tài sản bị đóng băng quốc tế của Iran và cấp miễn trừ trừng phạt cho hoạt động xuất khẩu dầu mỏ của nước này .
• Tạm dừng chương trình hạt nhân: Iran sẽ tạm dừng hoặc bắt đầu tháo dỡ các phần của chương trình làm giàu hạt nhân và cam kết vận chuyển các kho dự trữ uranium đã làm giàu ở mức độ cao ra khỏi đất nước .
• Giới hạn chương trình tên lửa: Một số báo cáo cho thấy Iran sẽ chấp nhận các giới hạn chưa được xác định cụ thể đối với sự phát triển tên lửa đạn đạo, mặc dù các điều khoản này vẫn còn mơ hồ và là một điểm gây tranh cãi .

Theo thỏa thuận này, một giai đoạn đàm phán kéo dài 60 ngày sẽ bắt đầu, trong đó cả hai bên sẽ cố gắng giải quyết các điều khoản lâu dài cho chương trình hạt nhân của Iran và việc dỡ bỏ hoàn toàn các lệnh trừng phạt còn lại .

Những lỗ hổng khiến giới phê bình lo ngại

Việc một biên bản ghi nhớ chỉ dài một trang có nghĩa là những gì nó bỏ qua cũng quan trọng không kém những gì nó bao gồm. Những thiếu sót này chính là cốt lõi của sự phản đối từ Israel và sự hoài nghi rộng lớn hơn về tính bền vững của thỏa thuận.

• Không yêu cầu tháo dỡ hạt nhân vĩnh viễn: MoU rõ ràng mang tính tạm thời. Việc từ bỏ hoàn toàn và có thể kiểm chứng năng lực vũ khí hạt nhân của Iran bị trì hoãn cho các cuộc đàm phán sau, không hề có cơ chế ràng buộc nào trong tài liệu sơ bộ này .
• Không chấm dứt hoàn toàn chương trình tên lửa: Mặc dù một số giới hạn được cho là đã được đưa vào, thỏa thuận này không được kỳ vọng sẽ ngăn chặn hay tháo dỡ hoàn toàn sự phát triển tên lửa đạn đạo của Iran .
• Không loại bỏ uranium đã làm giàu: Các nguồn tin chính trị Israel đã cảnh báo rằng khuôn khổ này có thể làm suy yếu khả năng của Washington trong việc buộc Tehran phải chuyển ra ngoài hoặc làm giảm nồng độ các kho dự trữ uranium hiện có bên trong lãnh thổ Iran .
• Không giải quyết mạng lưới ủy nhiệm: Sự hỗ trợ của Iran cho các lực lượng dân quân trong khu vực, bao gồm Hezbollah, Houthi và các nhóm ở Syria, không được đề cập đến. Thỏa thuận cũng không hạn chế việc chuyển giao máy bay không người lái và tên lửa cho Nga .
• Rủi ro về thứ tự thực hiện: Các biện pháp cứu trợ kinh tế được thực hiện trước, với các lệnh trừng phạt được dỡ bỏ và tài sản được giải phóng từ sớm. Việc tuân thủ của Iran đối với các vấn đề tên lửa và hạt nhân nhạy cảm nhất chỉ được xác minh sau đó, tạo ra rủi ro rằng Tehran nhận tiền trước mà không mang lại những nhượng bộ lâu dài .

Vì sao Israel coi thỏa thuận đang thành hình là một thảm họa

Sự thất vọng của Israel đã trở nên công khai và gay gắt khi các chi tiết của MoU dần lộ diện. Một quan chức cấp cao được Ynet dẫn lời đã gọi thỏa thuận này là một “thảm họa đối với Israel” và cảnh báo rằng tiếng nói của quốc gia này “đang không được lắng nghe” . Mối quan ngại của Israel tập trung vào năm lĩnh vực cụ thể.

1. Mối đe dọa an ninh cốt lõi vẫn còn nguyên. Israel coi Iran là một mối đe dọa hiện hữu. MoU này để lại chương trình tên lửa và phần lớn cơ sở hạ tầng hạt nhân của họ gần như nguyên vẹn, có nghĩa là mối nguy cơ quân sự cơ bản không thay đổi .

2. Iran được nhận tiền trước. Mỹ cấp quyền truy cập ngay lập tức vào các quỹ bị đóng băng và doanh thu từ dầu mỏ, trong khi các bước xác minh và tháo dỡ khó khăn nhất lại bị đẩy đến một tương lai mơ hồ. Các quan chức Israel lo ngại Iran sẽ bỏ túi số tiền này và trì hoãn việc thu hồi các bước tiến hạt nhân .

3. Đòn bẩy của Mỹ tan biến. Một khi các lệnh trừng phạt được dỡ bỏ và eo biển Hormuz mở cửa trở lại, Israel tin rằng Washington sẽ còn lại rất ít quyền lực để buộc Iran phải có thêm những nhượng bộ về việc làm giàu uranium hay các hoạt động gây hấn trong khu vực .

4. Israel bị gạt ra ngoài lề. Các quan chức Israel cho biết họ chỉ được tham vấn một cách hạn chế trong suốt quá trình đàm phán, khiến họ không có khả năng định hình các điều khoản ảnh hưởng trực tiếp đến an ninh quốc gia của mình .

5. Các hành động gây hấn trong khu vực được 'tự do hành động'. MoU không hề có biện pháp nào để kiềm chế việc Iran trang bị vũ khí cho Hezbollah, các hoạt động của họ ở Yemen và Syria, hay hỗ trợ quân sự cho Nga — tất cả những điều mà Israel coi là các mối đe dọa trực tiếp và ngay lập tức .

Trong hình thức hiện tại của nó, Bản Ghi nhớ Mỹ-Iran là một cấu trúc tạm thời — một sự trao đổi giữa lệnh ngừng bắn và nới lỏng trừng phạt, đẩy những câu hỏi hóc búa nhất về phía trước. Nó mang lại viễn cảnh về một eo biển Hormuz được mở cửa trở lại và một mặt trận quân sự lắng dịu, nhưng với một cái giá mà giới lãnh đạo Israel coi là cao một cách nguy hiểm và ngây thơ về mặt chiến lược.