Vì sao Ba Lan quyết tước huân chương cao quý nhất khỏi Tổng thống Zelenskyy?

Một cuộc khủng hoảng ngoại giao nghiêm trọng đã nổ ra giữa Ukraine và Ba Lan sau khi Tổng thống Volodymyr Zelenskyy ký sắc lệnh vào ngày 26 tháng 5 năm 2026, trao danh hiệu danh dự "Anh hùng UPA" cho một đơn vị tinh nhuệ thuộc Lực lượng Tác chiến Đặc biệt — Trung tâm Tác chiến Đặc biệt Độc lập "Phía Bắc" . UPA (Quân đội Khởi nghĩa Ukraine) được tôn kính ở Ukraine như một lực lượng đấu tranh giành độc lập thời Thế chiến II, nhưng bị lên án mạnh mẽ ở Ba Lan vì cuộc thảm sát Volhynia những năm 1943–1945, khiến khoảng 100.000 người Ba Lan thiệt mạng .

Phản ứng của Ba Lan diễn ra nhanh chóng và cứng rắn. Tổng thống Karol Nawrocki, một nhà bảo thủ dân tộc và là sử gia, tuyên bố vào ngày 29 tháng 5 rằng ông sẽ yêu cầu Hội đồng Chương trình tước bỏ Huân chương Đại bàng trắng — phần thưởng nhà nước cao quý nhất của Ba Lan, do người tiền nhiệm Andrzej Duda trao tặng cho ông Zelenskyy năm 2023 — khỏi nhà lãnh đạo Ukraine . Nawrocki gay gắt nói rằng quyết định này "tiếp rất nhiều oxy cho tuyên truyền của Nga" và cho thấy Ukraine "chưa sẵn sàng trở thành một phần của gia đình châu Âu" .

Bộ Ngoại giao Ba Lan cũng ra tuyên bố chính thức vào ngày 30 tháng 5, nói rằng họ "phẫn nộ" và cảnh báo động thái này có thể bị Nga khai thác để làm suy yếu quan hệ đối tác chiến lược . Viện Tưởng niệm Quốc gia Ba Lan cũng lên án quyết định này .

Diễn biến chính của cuộc khủng hoảng

• 26 tháng 5 — Sắc lệnh của Tổng thống Zelenskyy có hiệu lực. Kyiv tuyên bố mục đích là "khôi phục truyền thống lịch sử của quân đội quốc gia" và ghi nhận thành tích chiến đấu của đơn vị .
• 29 tháng 5 — Tổng thống Ba Lan Karol Nawrocki tuyên bố sẽ đề nghị Hội đồng Chương trình tước Huân chương Đại bàng trắng của ông Zelenskyy. Ông nói thẳng: "Thật không may, Tổng thống Zelensky đã chứng minh Ukraine, về mặt tinh thần, không sẵn sàng trở thành một phần của châu Âu" .
• 30 tháng 5 — Bộ Ngoại giao Ba Lan ra tuyên bố chính thức phẫn nộ, cảnh báo quyết định này có thể bị tuyên truyền Nga lợi dụng .
• 2 tháng 6 — Krzysztof Bosak, Phó Chủ tịch Hạ viện Ba Lan và lãnh đạo đảng cực hữu Liên minh, kêu gọi Ba Lan ngăn chặn Ukraine gia nhập EU vì vụ việc UPA .
• 3 tháng 6 — Ngoại trưởng Ukraine Andrii Sybiha công khai kêu gọi đối thoại và hạ nhiệt căng thẳng, nói rằng những người lính không có ý định chống Ba Lan và Ukraine trân trọng quan hệ đối tác chiến lược với Warsaw .

Các biện pháp trả đũa từ Ba Lan

Tước Huân chương Đại bàng trắng — Được thành lập năm 1705 và hồi sinh năm 1921, đây là huân chương lâu đời và danh giá nhất của Ba Lan. Việc hủy bỏ nó là một sự kiện "gần như chưa từng có tiền lệ" đối với một phần thưởng hiếm khi bị thu hồi . Nawrocki đã yêu cầu đưa vấn đề này vào chương trình nghị sự của Hội đồng, dự kiến họp vào ngày 8 tháng 6 . Mặc dù quyết định cuối cùng thuộc về Tổng thống, Hội đồng phải họp trước và khuyến nghị .

Đe dọa chặn cửa EU — Lãnh đạo đảng cực hữu Liên minh Bosak tuyên bố Ba Lan nên công khai ngăn chặn con đường gia nhập EU của Ukraine cho đến khi Kyiv từ bỏ việc "sùng bái những nhân vật bị coi là tội phạm" ở Ba Lan. Ông viện dẫn điều kiện tiên quyết là khôi phục hoàn toàn việc khai quật hài cốt các nạn nhân vụ thảm sát Volhynia để nối lại tiến trình hội nhập châu Âu của Ukraine .

Sức ép ngoại giao ngầm — Ngoại trưởng Ba Lan Radosław Sikorski tiết lộ các cuộc đàm phán không công khai đang diễn ra với Ukraine và bày tỏ hy vọng Kyiv sẽ tìm ra "cách để sửa chữa sai lầm này" . Tuyên bố này cho thấy Warsaw đang tìm kiếm một "lối thoát trong danh dự" trong khi vẫn duy trì sức ép công khai.

Ý nghĩa sâu xa với liên minh thời chiến

• Nguy cơ chiến lược: Ba Lan là nước láng giềng quan trọng nhất và là cửa ngõ hậu cần cho viện trợ quân sự phương Tây tới Ukraine kể từ khi Nga phát động chiến tranh toàn diện. Cuộc khủng hoảng này đe dọa trực tiếp mối quan hệ sống còn đó vào thời điểm then chốt của cuộc chiến . Quan hệ hai nước vốn đã xấu đi hồi đầu tháng 5/2026 khi Ukraine tổ chức lễ cải táng cấp nhà nước cho Andriy Melnyk, một nhân vật Thế chiến II bị Ba Lan coi là cực đoan chống người Ba Lan .
• Lợi ích cho tuyên truyền Nga: Cả Bộ Ngoại giao Ba Lan và Tổng thống Nawrocki đều thừa nhận việc tôn vinh UPA cung cấp cho Matxcơva "vũ khí tuyên truyền" sẵn có để vẽ Ukraine là "phát xít" và chia rẽ liên minh Kyiv - Warsaw .
• Chính trị nội bộ Ba Lan: Lập trường cứng rắn của Nawrocki phản ánh sức ép chính trị trong nước, khi phe cực hữu đã thúc đẩy các biện pháp trả đũa tối đa .
• Bối cảnh lịch sử mong manh: Hai nước chỉ mới đạt được tiến bộ nhỏ về việc khai quật hài cốt nạn nhân Volhynia đầu năm 2025, khi Ukraine lần đầu cho phép tìm kiếm sau nhiều năm cấm đoán . Những đột phá đó giờ đây đang bị đe dọa nghiêm trọng.

Tình hình hiện tại và điều gì sẽ xảy ra tiếp theo

Tính đến ngày 3 tháng 6, Ukraine đang tìm cách hạ nhiệt thông qua đối thoại nhưng chưa có động thái đảo ngược sắc lệnh nào được công bố. Ngoại trưởng Sybiha nhấn mạnh rằng tên đơn vị do chính các binh sĩ chọn để vinh danh những người chiến đấu chống ách thống trị của Liên Xô chứ không phải thể hiện sự thù địch với Ba Lan . Ông cũng viện dẫn việc Ukraine đã mở đường cho các nỗ lực tìm kiếm và khai quật như bằng chứng về thiện chí .

Ngày then chốt là 8 tháng 6, khi Hội đồng Chương trình Huân chương Đại bàng trắng nhóm họp để xem xét thu hồi huân chương của ông Zelenskyy . Ngay cả khi Hội đồng khuyến nghị thu hồi, quyết định cuối cùng vẫn thuộc về Tổng thống Nawrocki. Liệu hai đồng minh có thể kiểm soát được rạn nứt — hay nó sẽ trở thành một sự đổ vỡ lâu dài — phụ thuộc rất nhiều vào những gì xảy ra trong cuộc họp đó và liệu Kyiv có đưa ra cử chỉ hòa giải nào trước thời điểm ấy hay không .