Đàm phán Mỹ-Iran bế tắc sau khi Trump bác đề xuất mở Eo biển Hormuz trước

Eo biển Hormuz vẫn là điểm nóng vì Iran còn nắm đòn bẩy tại tuyến hàng hải được mô tả là sống còn với các chuyến dầu khí toàn cầu, còn Mỹ tiếp tục phong tỏa các cảng của Iran . Việc vận tải bị gián đoạn đã bóp nghẹt thương mại và làm tăng lo ngại về giá năng lượng .

Đề xuất “Hormuz trước” của Iran là gì?

Theo Reuters trong bài được Al-Monitor đăng lại, một đề xuất của Iran mà Trump đến nay vẫn bác bỏ sẽ cho phép mở lại hoạt động vận tải qua Eo biển Hormuz và chấm dứt phong tỏa của Mỹ đối với Iran, còn các cuộc đàm phán về chương trình hạt nhân sẽ để sau . Nói cách khác, Tehran muốn một thỏa thuận hẹp trước: tháo nút thắt vận tải và phong tỏa, rồi mới xử lý hồ sơ hạt nhân.

Washington lại muốn gắn các vấn đề này vào cùng một gói. Đề xuất mới nhất của Mỹ được mô tả là bao gồm thỏa thuận chấm dứt chiến tranh, mở lại Eo biển Hormuz và thu hẹp chương trình hạt nhân của Iran . Các báo cáo sau đó cho biết Trump đòi Iran phải có một bước lùi lớn về hạt nhân, trong khi Iran chỉ muốn một thỏa thuận ban đầu giới hạn hơn để mở lại eo biển và dỡ phong tỏa trước khi bước vào đàm phán rộng hơn .

Vì vậy, đề xuất của Tehran bị Washington nhìn như một thỏa thuận “Hormuz trước”, không phải gói “hạt nhân trước” mà Nhà Trắng muốn. Dù các quan chức nói Iran có đưa ra một số nhượng bộ hạt nhân, Trump vẫn cho rằng chưa đủ và gọi tài liệu này là “rác” .

Vì sao Trump bác đề xuất của Tehran?

Lý do nằm ở trình tự trao đổi lợi ích. Nếu Hormuz được mở lại và phong tỏa cảng Iran được dỡ bỏ trước, Tehran sẽ giành được phần nhượng bộ cấp bách nhất trong khi hồ sơ hạt nhân bị đẩy sang giai đoạn sau. Ngược lại, Trump muốn Iran phải thu hẹp mạnh hoạt động hạt nhân ngay từ sớm, không chỉ hứa bàn tiếp .

Đây là khác biệt căn bản về cách “xếp thứ tự” cùng một nhóm vấn đề. Iran muốn bắt đầu từ eo biển và phong tỏa; Mỹ muốn bắt đầu từ hạt nhân, đồng thời giữ Hormuz như một phần của gói lớn hơn . Chừng nào thứ tự này chưa đổi, lệnh ngừng bắn vẫn có tên gọi là ngừng bắn nhưng thiếu một thỏa thuận chính trị đủ chắc để giữ nó sống lâu.

Vì sao Eo biển Hormuz trở thành quân bài trung tâm?

Trong cuộc khủng hoảng này, Hormuz không chỉ là một tuyến hàng hải. Nó là quân bài mặc cả lớn nhất của Iran. Các báo cáo mô tả Iran vẫn gây sức ép tại Eo biển Hormuz, tuyến đường quan trọng đối với vận chuyển dầu khí toàn cầu, trong khi Mỹ duy trì phong tỏa các cảng Iran .

Với Tehran, mở lại Hormuz có thể là phần nhượng bộ đổi lấy việc Mỹ dỡ phong tỏa. Với Washington, nếu để Hormuz được giải tỏa mà chưa có cam kết hạt nhân đủ mạnh, sức ép đàm phán có thể giảm. Vì vậy, cùng một eo biển có thể là chìa khóa mở ra thỏa thuận hẹp, nhưng cũng có thể là mồi lửa leo thang.

Iran đã cảnh báo rằng bất kỳ nỗ lực nào của Mỹ nhằm can thiệp hoặc hộ tống tàu qua Eo biển Hormuz sẽ bị coi là vi phạm lệnh ngừng bắn . Trong khi đó, các báo cáo của Mỹ nói thế bế tắc ở Hormuz cùng các vụ đấu hỏa lực gần đây có thể đẩy Trung Đông trở lại chiến tranh công khai và kéo dài cuộc khủng hoảng năng lượng toàn cầu do xung đột gây ra .

Hồ sơ hạt nhân: nút thắt khó gỡ nhất

Chương trình hạt nhân Iran là phần mà hai bên chưa tìm được công thức dung hòa. Các quan chức nói đề xuất mới nhất của Iran có một số nhượng bộ về chương trình hạt nhân gây tranh cãi . Nhưng với Trump, mức đó vẫn chưa đáp ứng yêu cầu về một bước lùi lớn.

Iran đang cố đẩy các cuộc đàm phán hạt nhân sâu hơn sang giai đoạn sau, sau khi đạt được thỏa thuận hẹp về Hormuz và phong tỏa . Còn phía Mỹ muốn dùng toàn bộ gói sức ép — chiến tranh, eo biển, phong tỏa và hạt nhân — để buộc Iran cam kết sớm hơn.

Một khuôn khổ rộng hơn của Mỹ từng được mô tả là bao gồm nới trừng phạt, thu hẹp chương trình hạt nhân Iran, giới hạn tên lửa và mở lại Eo biển Hormuz . Điều này cho thấy hai bên không hẳn đang nói về các chủ đề khác nhau; họ đang bất đồng về việc chủ đề nào phải đi trước và bên nào phải nhượng bộ trước.

Những phương án quân sự đang được nhắc tới

Chưa có báo cáo nào cho thấy Mỹ đã chốt một quyết định quân sự cuối cùng. Nhưng trong các tường thuật công khai, những lựa chọn được nhắc đến gồm:

• Giữ phong tỏa cảng Iran. Trump nói Mỹ tạm dừng nỗ lực hướng dẫn các tàu mắc kẹt ra khỏi Eo biển Hormuz để dành thêm thời gian cho một thỏa thuận, nhưng phong tỏa của lực lượng Mỹ đối với các cảng Iran vẫn được giữ nguyên .
• Hộ tống hoặc dẫn tàu qua Hormuz. Trump từng nói Mỹ sẽ bắt đầu hộ tống hoặc hướng dẫn tàu qua tuyến đường bị chặn, trong khi Iran cảnh báo sẽ coi sự can thiệp của Mỹ ở eo biển là vi phạm lệnh ngừng bắn .
• Nối lại tấn công nếu ngoại giao thất bại. Trump đã cảnh báo các cuộc tấn công có thể quay lại nếu không đạt được thỏa thuận, trong lúc phong tỏa tiếp tục được duy trì . Một báo cáo khác nói ông đe dọa leo thang thêm nếu Iran không phản hồi tích cực với kế hoạch hòa bình của Mỹ .
• Cân nhắc đòn đánh giới hạn hoặc mục tiêu hạ tầng. India Today đưa tin các nhà hoạch định quân sự Mỹ có thể nhắm vào hạ tầng Iran nếu lệnh ngừng bắn sụp đổ, đồng thời lưu ý các cảnh báo rằng cách làm này có thể khiến xung đột leo thang và gây tổn hại kinh tế toàn cầu . Một báo cáo riêng của Economic Times, dẫn Wall Street Journal, nói các đòn đánh giới hạn đang được cân nhắc, nhưng cũng nêu rằng Reuters chưa thể xác minh ngay thông tin đó .

Điểm chung của các lựa chọn này là gây sức ép cưỡng bức. Mỹ có thể giữ phong tỏa, tìm cách mở đường cho tàu qua Hormuz hoặc dùng đòn đánh quân sự; Iran có thể tiếp tục giữ sức ép tại eo biển và mô tả hoạt động hải quân của Mỹ là vi phạm ngừng bắn .

Chuyến đi Trung Quốc của Trump ảnh hưởng thế nào?

Chuyến đi Trung Quốc không được mô tả là một điều khoản chính thức trong đàm phán Mỹ-Iran. Ý nghĩa của nó nằm ở thời điểm. Các báo cáo theo khung tin AP mô tả thế bế tắc với Iran đang diễn ra trước chuyến đi Trung Quốc của Trump . Riêng trong thời gian ngừng bắn, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi cũng đã gặp Ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị tại Bắc Kinh, theo tường thuật dẫn Tân Hoa xã .

Điều này khiến quyết định tiếp theo của Washington rơi vào một khoảnh khắc ngoại giao nhạy cảm. Nếu Mỹ nối lại chiến dịch tấn công hoặc đối đầu hải quân, bước đi đó sẽ diễn ra trong lúc khủng hoảng Hormuz đã đe dọa mở rộng xung đột và gây rủi ro cho năng lượng toàn cầu . Nếu chờ thêm, Iran có thể còn cơ hội điều chỉnh đề xuất; nhưng khi đó eo biển và phong tỏa của Mỹ vẫn là hai điểm sức ép chưa được tháo gỡ .

Các báo cáo hiện có không cho thấy Trump đã quyết định hoãn hành động vì Trung Quốc. Chúng chỉ cho thấy lựa chọn của ông đang đến đúng lúc bàn cờ ngoại giao trở nên chật chội hơn.

Điều cần theo dõi tiếp theo

Tín hiệu quan trọng nhất là bên nào chịu đổi thứ tự nhượng bộ. Nếu Iran chấp nhận ngôn ngữ về thu hẹp hạt nhân sớm hơn, ngoại giao sẽ có lối đi. Nếu Washington chấp nhận một thỏa thuận theo giai đoạn, bắt đầu bằng Hormuz, eo biển có thể được mở nhanh hơn nhưng tranh cãi hạt nhân sẽ bị để lại phía sau .

Nếu cả hai không nhúc nhích, các điểm nóng dễ bùng lên nhất vẫn là phong tỏa cảng Iran, hoạt động hộ tống tàu qua Eo biển Hormuz và lời đe dọa nối lại tấn công . Hiện tại, lệnh ngừng bắn chỉ còn sống theo nghĩa hẹp nhất: kênh ngoại giao chưa đóng, nhưng thỏa thuận cốt lõi vẫn chưa hình thành.