Các bộ trưởng nội vụ EU sau đó kêu gọi hành động mạnh hơn nhằm vào các mạng lưới buôn người, cải thiện chính sách hồi hương và tăng hợp tác với các quốc gia xuất phát hoặc trung chuyển người di cư.
Italy cho rằng sự kiện tại Ceuta cho thấy một rủi ro lớn hơn đối với an ninh châu Âu: nếu một lượng lớn người vào được lãnh thổ Tây Ban Nha, họ có thể tìm cách di chuyển tiếp sang các nước Schengen khác. Tây Ban Nha phản bác rằng phản ứng của Rome là không chính đáng và mang động cơ chính trị.
Italy tái áp dụng kiểm soát tạm thời đối với người đến từ Tây Ban Nha. Biện pháp được thông qua ngày 31/7, có hiệu lực từ ngày 1/8 và dự kiến kéo dài một tháng, đến ngày 1/9.
Đây không phải lệnh cấm chung đối với công dân Tây Ban Nha hay công dân EU. Theo mô tả của chính phủ Italy, các cuộc kiểm tra tập trung, có chọn lọc vào người mang quốc tịch ngoài EU đến từ Tây Ban Nha. Rome viện dẫn nguy cơ di chuyển tiếp không hợp lệ, đe dọa trật tự công cộng và an ninh nội địa.
Về mặt chính trị, các lãnh đạo Italy sử dụng ngôn từ cứng rắn hơn nhiều. Thủ tướng Giorgia Meloni, Phó thủ tướng Matteo Salvini và Ngoại trưởng Antonio Tajani kêu gọi đình chỉ sự tham gia của Tây Ban Nha trong Schengen hoặc xem xét lại vị thế của Madrid trong khu vực tự do đi lại này.
Tajani sau đó phủ nhận việc Italy đang tiến hành một “cuộc chiến” với Tây Ban Nha. Ông nói Madrid nên “lo lắng về Morocco”, cho rằng những vấn đề cốt lõi bắt nguồn từ đó chứ không phải từ các biện pháp kiểm tra của Italy.
Sau khi Rome từ chối dỡ bỏ các biện pháp kiểm tra, Tây Ban Nha công bố kiểm soát đối với các chuyến bay và tàu biển đến từ Italy. Các biện pháp có hiệu lực từ ngày 8/8 và được lên lịch duy trì đến ngày 7/9.
Theo danh mục của Ủy ban châu Âu về kiểm soát biên giới nội khối, Tây Ban Nha nêu các lý do gồm nguy cơ đối với trật tự công cộng, an ninh nội địa và công tác quản lý dòng di cư. Madrid đặc biệt viện dẫn sự di chuyển quy mô lớn của công dân nước thứ ba trong khu vực Schengen cùng nguy cơ họ tiếp tục di chuyển sang các nước khác.
Phạm vi biện pháp của Tây Ban Nha rộng hơn cách tiếp cận ban đầu của Italy, khi áp dụng đối với hành khách đến bằng đường hàng không và đường biển từ Italy. Trong ngày đầu tiên, cảnh sát Tây Ban Nha đã kiểm tra khoảng 200 hành khách tại sáu sân bay lớn, theo Reuters.
Madrid mô tả đây là phản ứng trước quyết định của Rome và sức ép di cư không hợp lệ mà Italy cho rằng mình đang đối mặt. Tajani gọi động thái của Tây Ban Nha là “không thể hiểu được và hoàn toàn không thể chấp nhận”.
Vụ Ceuta cho thấy việc quản lý biên giới châu Âu phụ thuộc nhiều đến đâu vào hợp tác với Morocco. Tây Ban Nha cần sự phối hợp của Rabat trong việc kiểm soát biên giới và đưa người trở lại. Trong khi đó, các quan chức Italy cho rằng EU nên gây sức ép lớn hơn và xây dựng cơ chế hợp tác có hệ thống hơn với những quốc gia trung chuyển, thay vì chỉ xem đây là thất bại của Madrid.
Các báo cáo về việc nhà chức trách Morocco bắt giữ những người tìm cách đến Ceuta sau vụ vượt biên quy mô lớn càng cho thấy vai trò quyết định của Rabat trong việc kiểm soát dòng người hướng tới vùng lãnh thổ này.
Vì vậy, tranh chấp không chỉ là chuyện hành khách đến Italy hay Tây Ban Nha. Đằng sau đó là câu hỏi lớn hơn: EU nên ưu tiên đẩy hoạt động kiểm soát ra ngoài biên giới, tăng cường hồi hương, hay xây dựng một cơ chế chung ở cấp EU để chia sẻ trách nhiệm?
Chính phủ Italy đã tận dụng sự kiện Ceuta để thúc đẩy quan điểm đề cao răn đe, siết chặt biên giới bên ngoài và hạn chế di cư không hợp lệ. Tajani cũng chỉ trích cách tiếp cận của Thủ tướng Tây Ban Nha Pedro Sánchez đối với việc hợp thức hóa tình trạng cư trú của người di cư không có giấy tờ, gọi đây là một chính sách sai lầm về căn bản.
Chính phủ trung tả của Sánchez phản đối việc bị quy trách nhiệm sau khi phải xử lý một cuộc khủng hoảng biên giới bất ngờ. Madrid kết hợp việc triển khai quân đội và cảnh sát, đưa người trở lại Morocco với các biện pháp kiểm tra trả đũa đối với hành khách từ Italy.
Do đó, đây vừa là cuộc tranh chấp mang tính vận hành, vừa là đối đầu ý thức hệ. Rome muốn EU theo đuổi chính sách di cư cứng rắn hơn và hướng mạnh ra bên ngoài; Madrid phản đối việc bị đơn phương đổ lỗi và bảo vệ một cách tiếp cận khác trong quản lý di cư.
Về thực tế, hai nước đang tái áp dụng kiểm soát tạm thời trên một số tuyến nội khối vốn thường không có kiểm tra biên giới định kỳ. Italy đăng ký biện pháp trong khoảng thời gian từ ngày 1/8 đến 1/9, còn Tây Ban Nha áp dụng từ ngày 8/8 đến 7/9.
Điểm này rất quan trọng: chưa có bằng chứng cho thấy Tây Ban Nha bị trục xuất khỏi Schengen, hay Schengen bị chấm dứt vĩnh viễn giữa hai nước. Đây là việc tái áp dụng kiểm soát biên giới quốc gia trong thời hạn nhất định, theo khuôn khổ Schengen. Các biện pháp có mục tiêu của Italy cũng không áp dụng với công dân EU.
Tuy vậy, ý nghĩa chính trị của vụ việc lớn hơn nhiều so với sự bất tiện trước mắt đối với hành khách. Nếu các biện pháp được giới hạn và hết hạn đúng lịch, đây có thể chỉ là phản ứng ngắn hạn trước một cuộc khủng hoảng đặc biệt. Nhưng nếu các chính phủ thường xuyên dùng kiểm soát biên giới trả đũa lẫn nhau, tiền lệ này có thể làm suy yếu niềm tin vào tự do đi lại và biến biên giới nội khối thành một công cụ gây sức ép chính trị quen thuộc.
Vụ Ceuta phơi bày một mâu thuẫn đã tồn tại lâu nay trong chính sách di cư châu Âu: các chính phủ quốc gia muốn tự kiểm soát biên giới, nhưng dòng người di cư không hợp lệ có thể nhanh chóng biến thành vấn đề chung của toàn bộ Schengen.
Vì thế, các bộ trưởng EU nhấn mạnh việc chống mạng lưới buôn người, tăng hiệu quả hồi hương và hợp tác với những quốc gia bên ngoài khối.
Italy cùng các chính phủ có quan điểm tương đồng cũng thúc đẩy những ý tưởng như xây dựng các trung tâm hồi hương tại nước thứ ba với sự hỗ trợ của EU. Các đề xuất này vẫn gây tranh cãi vì kéo theo nhiều câu hỏi về pháp lý, quyền con người và khả năng triển khai trên thực tế.
Trước mắt, câu hỏi quan trọng nhất là Italy và Tây Ban Nha có để các biện pháp tạm thời hết hạn hay biến chúng thành một cuộc đối đầu kéo dài. Ngay cả khi các chốt kiểm tra biến mất, những bất đồng về vai trò của Morocco, trách nhiệm đối với biên giới bên ngoài, cách xử lý người di cư không có giấy tờ và giới hạn của các biện pháp khẩn cấp trong Schengen vẫn chưa thể được giải quyết.