Tranh chấp đất hiếm Trung Quốc – Nhật Bản năm 2026

Đất hiếm từ lâu đã là một điểm nóng địa chính trị tại Đông Á. Đến tháng 1/2026, căng thẳng giữa Trung Quốc và Nhật Bản leo thang khi Bắc Kinh áp đặt các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đối với một số hàng hóa “lưỡng dụng” – bao gồm nguyên tố đất hiếm và nam châm công nghệ cao – khi xuất khẩu sang Nhật Bản. Quyết định này được đưa ra sau phát biểu của Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi, trong đó bà cho rằng một cuộc tấn công vào Đài Loan có thể trở thành “mối đe dọa sống còn” đối với Nhật Bản và Tokyo có thể phản ứng quân sự trong một số tình huống.

Nhiều nhà phân tích cho rằng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu của Trung Quốc là một công cụ gây sức ép kinh tế trong tranh chấp chính trị rộng hơn.

Sự việc này cho thấy một thực tế quan trọng của nền kinh tế công nghệ hiện đại: ai kiểm soát chuỗi cung ứng đất hiếm có thể sở hữu đòn bẩy địa chính trị mạnh mẽ.

Vì sao Trung Quốc hạn chế xuất khẩu đất hiếm

Ngày 6/1/2026, Bộ Thương mại Trung Quốc thông báo hạn chế xuất khẩu các hàng hóa lưỡng dụng sang Nhật Bản nếu chúng được sử dụng cho mục đích quân sự hoặc giúp tăng cường năng lực quân sự của Nhật Bản. Nhóm hàng này bao gồm nhiều vật liệu và công nghệ vừa có ứng dụng dân sự vừa có ứng dụng quốc phòng, trong đó có các nguyên tố đất hiếm và nam châm hiệu suất cao.

Thông báo được đưa ra sau khi bà Takaichi nhấn mạnh rằng một kịch bản khủng hoảng Đài Loan có thể đe dọa trực tiếp đến an ninh Nhật Bản. Bắc Kinh đã phản đối mạnh mẽ và yêu cầu Tokyo rút lại phát biểu này.

Thay vì công bố một lệnh cấm vận toàn diện, Trung Quốc mô tả chính sách mới như biện pháp kiểm soát xuất khẩu vì lý do an ninh quốc gia. Cách tiếp cận này cho phép Bắc Kinh gây áp lực lên các ngành công nghiệp Nhật Bản nhưng vẫn giữ được tính linh hoạt về pháp lý và ngoại giao.

Vì sao đất hiếm nặng đặc biệt quan trọng

Không phải tất cả các nguyên tố đất hiếm đều có giá trị chiến lược như nhau. Những nguyên tố nhạy cảm nhất thường là đất hiếm nặng, đặc biệt gồm:

• Dysprosium
• Terbium
• Yttrium

Những nguyên tố này được dùng để sản xuất nam châm vĩnh cửu chịu nhiệt cao, thành phần quan trọng trong các động cơ và thiết bị điện tử tiên tiến.

Các nam châm này xuất hiện trong nhiều công nghệ then chốt như:

• Động cơ kéo của xe điện (EV)
• Tuabin gió
• Thiết bị sản xuất bán dẫn độ chính xác cao
• Hệ thống quân sự như tên lửa, radar và drone

Lợi thế của Trung Quốc không chỉ nằm ở khai thác mỏ mà còn ở khâu tinh luyện và chế biến. Quốc gia này kiểm soát phần lớn năng lực xử lý đất hiếm trên thế giới, tạo ra ảnh hưởng rất lớn đối với chuỗi cung ứng toàn cầu.

Tác động đến các ngành công nghiệp quan trọng

Xe điện và ngành ô tô

Ngành ô tô Nhật Bản là một trong những lĩnh vực chịu rủi ro cao nhất. Nam châm đất hiếm được sử dụng rộng rãi trong động cơ điện của xe điện, vì vậy việc hạn chế nguồn cung có thể làm tăng chi phí sản xuất và gây lo ngại về an ninh chuỗi cung ứng.

Khi quá trình chuyển đổi sang xe điện đang tăng tốc trên toàn cầu, bất kỳ gián đoạn nào đối với vật liệu nam châm cũng có thể lan rộng sang toàn bộ ngành công nghiệp ô tô.

Công nghệ quốc phòng

Các công nghệ quốc phòng cũng bị ảnh hưởng đáng kể. Quy định xuất khẩu của Trung Quốc nhắm trực tiếp đến những vật liệu có thể tăng cường năng lực quân sự của Nhật Bản, trong khi nam châm đất hiếm được dùng trong hệ thống dẫn đường, cảm biến và thiết bị điện tử quân sự tiên tiến.

Điều này làm nổi bật rủi ro chiến lược khi phụ thuộc vào nguồn cung khoáng sản quan trọng từ nước ngoài.

Sản xuất bán dẫn

Đất hiếm cũng được sử dụng trong thiết bị chế tạo bán dẫn có độ chính xác cao. Dù vậy, cho đến nay vẫn chưa có bằng chứng công khai về việc các nhà máy chip lớn của Nhật Bản phải dừng sản xuất trực tiếp do các hạn chế năm 2026.

Tác động hiện tại chủ yếu nằm ở rủi ro dài hạn đối với chuỗi cung ứng, hơn là sự gián đoạn sản xuất ngay lập tức.

So sánh với khủng hoảng đất hiếm năm 2010

Tranh chấp năm 2026 thường được so sánh với sự kiện năm 2010, khi một vụ va chạm tàu gần quần đảo Senkaku/Điếu Ngư khiến xuất khẩu đất hiếm của Trung Quốc sang Nhật Bản gần như dừng lại trong khoảng hai tháng, làm rung chuyển thị trường toàn cầu.

Tuy nhiên có một số khác biệt quan trọng:

• Năm 2010: nguồn cung đất hiếm sang Nhật gần như bị dừng hoàn toàn.
• Năm 2026: Trung Quốc áp dụng cơ chế cấp phép và kiểm soát hàng lưỡng dụng thay vì cấm vận toàn diện.

Dù cách thức khác nhau, cả hai sự kiện đều cho thấy cùng một thực tế: vai trò thống trị của Trung Quốc trong chuỗi cung ứng đất hiếm có thể trở thành công cụ gây sức ép địa chính trị.

Nhật Bản đang làm gì để giảm phụ thuộc vào Trung Quốc

Sau hơn một thập kỷ nỗ lực đa dạng hóa nguồn cung, Nhật Bản vẫn phụ thuộc đáng kể vào đất hiếm Trung Quốc. Các ước tính cho thấy nước này vẫn nhập khoảng 60% đất hiếm từ Trung Quốc, đặc biệt là nhóm đất hiếm nặng.

Để giảm rủi ro đó, Tokyo và các tập đoàn Nhật đang theo đuổi nhiều chiến lược.

Đa dạng hóa khai thác và chế biến

Các công ty Nhật Bản đang mở rộng đầu tư vào khai thác và luyện kim tại Đông Nam Á, bao gồm các dự án ở Philippines, Việt Nam và Malaysia, nhằm xây dựng chuỗi cung ứng “China‑plus” – tức vẫn có Trung Quốc nhưng không phụ thuộc hoàn toàn vào nước này.

Dự trữ chiến lược

Sau khủng hoảng năm 2010, Nhật Bản đã xây dựng kho dự trữ đất hiếm chiến lược do chính phủ và doanh nghiệp quản lý để giảm sốc nguồn cung khi xảy ra khủng hoảng.

Hợp tác với châu Âu

Năm 2026, Nhật Bản và Pháp đồng ý tăng cường hợp tác về chuỗi cung ứng đất hiếm, trong đó có dự án Caremag ở miền tây nam nước Pháp. Nhà máy tinh luyện này dự kiến đi vào hoạt động cuối năm 2026 và có thể cung cấp một phần đáng kể nhu cầu đất hiếm nặng của Nhật Bản.

Điểm quan trọng của dự án là xây dựng năng lực tinh luyện ngoài Trung Quốc, không chỉ đơn thuần khai thác mỏ.

Kỷ nguyên mới của “ngoại giao khoáng sản chiến lược”

Tranh chấp năm 2026 cho thấy khoáng sản chiến lược ngày càng trở thành công cụ ảnh hưởng trong quan hệ quốc tế. Đất hiếm nằm ở giao điểm của công nghệ cao, quốc phòng và chuyển đổi năng lượng, khiến chúng trở thành tài nguyên có giá trị địa chính trị đặc biệt.

Đối với Nhật Bản, sự kiện này càng thúc đẩy nhu cầu xây dựng chuỗi cung ứng đa dạng và an toàn hơn. Với phần còn lại của thế giới, bài học rất rõ ràng: nhiều ngành công nghiệp then chốt của thế kỷ 21 – từ xe điện đến hệ thống quân sự hiện đại – đều phụ thuộc vào một nhóm nhỏ vật liệu mà nguồn cung hiện vẫn tập trung ở rất ít quốc gia.