Ngừng bắn Mỹ–Iran: Vì sao thỏa thuận vẫn sống nhưng rất mong manh

Cách đọc thận trọng nhất từ các diễn biến mới là: lệnh ngừng bắn Mỹ–Iran vẫn còn trên giấy, nhưng đang bị thử thách rất nghiêm trọng. Các quan chức Mỹ tiếp tục nói thỏa thuận đình chiến vẫn có hiệu lực sau những màn đấu hỏa lực mới gần eo biển Hormuz, trong lúc Washington chờ phản hồi của Iran đối với một đề xuất nhằm kết thúc khủng hoảng .

Ngừng bắn chưa đổ vỡ, nhưng chưa phải hòa bình

Điểm cần phân biệt là: ngừng bắn không đồng nghĩa với một thỏa thuận hòa bình đã chốt. Theo các tường thuật về đàm phán, lệnh ngừng bắn có hiệu lực từ ngày 8/4, sau đó thương lượng vẫn bế tắc và eo biển Hormuz trở thành một trọng điểm tranh cãi . CBS cũng mô tả lệnh ngừng bắn bắt đầu từ ngày 8/4 trong phần đưa tin về các vụ tấn công liên quan đến UAE và tàu thuyền tại eo biển này .

Phía Mỹ vẫn khẳng định thỏa thuận chưa hết hiệu lực. Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth ngày 5/5 nói lệnh ngừng bắn Mỹ–Iran “certainly holds” — tức về cơ bản vẫn đứng vững — đồng thời mô tả nỗ lực hộ tống tàu của Mỹ ở Hormuz là một hoạt động riêng rẽ và tạm thời . Sau một vụ đụng độ khác, Tổng thống Donald Trump nói với ABC rằng lệnh đình chiến vẫn “in effect”, trong khi Times of Israel gọi vụ đấu hỏa lực này là phép thử nghiêm trọng nhất cho thỏa thuận ngừng bắn đã kéo dài khoảng một tháng .

Nói cách khác, thỏa thuận chưa bị tuyên bố khai tử. Nhưng trên thực địa, từng vụ bắn tên lửa, máy bay không người lái hay va chạm tàu nhỏ đều khiến nền móng của nó rung lên. Các bản tin gần đây mô tả những đợt bùng phát lớn nhất ở trong và quanh eo biển Hormuz kể từ khi ngừng bắn bắt đầu, dù cả Mỹ và Iran vẫn phát tín hiệu rằng họ đang theo đuổi một thỏa thuận .

Đề xuất hòa bình vẫn ở thế lưng chừng

Câu hỏi ngoại giao cấp bách nhất hiện nay là: Iran sẽ trả lời đề xuất mới của Mỹ như thế nào? Ngày 8/5, các quan chức Mỹ nói họ chờ phản hồi của Iran có thể đến ngay trong ngày đối với đề xuất nhằm kết thúc cuộc xung đột ở vùng Vịnh, ngay lúc giao tranh lại bùng lên trong và quanh Hormuz . Đến ngày 9/5, một bản tin cho biết Tehran vẫn chưa thể hiện liệu họ có chấp nhận đề nghị mới nhất của chính quyền Trump hay không .

Vì vậy, kế hoạch hòa bình đang ở giai đoạn dễ vỡ nhất: chưa bị bác bỏ rõ ràng, nhưng cũng chưa tạo ra một thỏa thuận được xác nhận. Khi phản hồi của Iran còn bỏ ngỏ, mỗi sự cố hàng hải mới đều có thể làm thay đổi tính toán chính trị của cả hai bên .

Vì sao Hormuz ngày càng bất ổn?

Eo biển Hormuz là vùng nước hẹp nhưng có ý nghĩa chiến lược lớn ở Trung Đông. Trong cuộc khủng hoảng này, nó trở thành điểm chịu lực chính của lệnh ngừng bắn vì Washington và Tehran đang nhìn cùng một không gian hàng hải bằng hai lăng kính hoàn toàn khác nhau.

Iran cảnh báo mọi nỗ lực của Mỹ nhằm can thiệp vào eo biển sẽ bị xem là vi phạm lệnh ngừng bắn, trong khi ông Trump nói Mỹ sẽ bắt đầu hộ tống tàu đi qua tuyến đường thủy đang bị chặn . Ngược lại, quan chức Mỹ mô tả hoạt động hộ tống — gọi là Project Freedom — là một nhiệm vụ tách biệt với lệnh ngừng bắn, nhằm hướng dẫn tàu thương mại đi qua eo biển .

1. Hai bên không thống nhất đâu là “lằn ranh đỏ”

Thiếu tướng Iran Ali Abdollahi, chỉ huy Bộ chỉ huy Trung tâm Khatam al-Anbiya, nói các lực lượng vũ trang nước ngoài, đặc biệt là lực lượng Mỹ, sẽ bị tấn công nếu tiếp cận hoặc đi vào eo biển Hormuz. Ông cũng cảnh báo tàu thương mại và tàu chở dầu không đi qua nếu không có phối hợp .

Lập trường đó đối đầu trực tiếp với kế hoạch của Mỹ nhằm hộ tống tàu thương mại qua tuyến đường này . Vì vậy, cùng một hoạt động có thể được Washington gọi là bảo vệ hàng hải, còn Tehran lại xem là can thiệp và là hành vi vi phạm ngừng bắn . Chính khoảng mơ hồ đó làm rủi ro tăng nhanh.

2. Iran muốn chứng tỏ đòn bẩy tại eo biển

Viện Nghiên cứu Chiến tranh, ISW, đánh giá ngày 4/5 rằng Iran đang tìm cách thể hiện “quyền kiểm soát” đối với eo biển Hormuz để đáp lại nỗ lực của Mỹ nhằm bảo đảm tự do hàng hải thương mại tại đây . ISW liên hệ nỗ lực này với các vụ tấn công hoặc gây gián đoạn đối với tàu thương mại, hạ tầng dầu mỏ ở Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, tức UAE, và một tòa nhà dân sự ở Oman .

Điều đó khiến Hormuz không chỉ là một điểm nóng hải quân. Nó còn là lá bài mặc cả: ai kiểm soát được khả năng tiếp cận tuyến đường này sẽ có thêm sức nặng trong đàm phán rộng hơn về an ninh khu vực và thương mại hàng hải .

3. Số vũ khí, mục tiêu và bên liên quan đều tăng

Các bản tin gần đây mô tả một môi trường leo thang rất đông đúc: tên lửa, máy bay không người lái, xuồng nhỏ, tàu chở dầu, tàu thương mại, khu trục hạm Mỹ và hạ tầng của các nước vùng Vịnh đều xuất hiện trong không gian đối đầu.

Một bản tin ngày 8/5 nói ba khu trục hạm của Hải quân Mỹ bị tấn công bằng tên lửa, máy bay không người lái và xuồng nhỏ gần eo biển; các quan chức Mỹ nói không tàu Mỹ nào bị hư hại . Một bản tin khác cho biết lực lượng Mỹ đã bắn và làm tê liệt hai tàu chở dầu Iran sau khi đấu hỏa lực với lực lượng Iran, trong khi UAE báo cáo thêm một vụ tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái của Iran .

CBS cũng đưa tin Iran phóng tên lửa vào các tàu đang được bảo vệ trong khuôn khổ Project Freedom, và ông Trump nói lực lượng Mỹ đã phá hủy bảy xuồng nhỏ của Iran vì cố can thiệp vào hoạt động này . Nguy hiểm nằm ở hiệu ứng tích tụ: ngay cả khi mỗi bên nói không muốn chiến tranh lớn hơn, một sự cố chiến thuật vẫn có thể trở thành “bằng chứng” để bên kia tuyên bố lệnh ngừng bắn đã thất bại .

Ba điều cần theo dõi tiếp

Thứ nhất, phản hồi của Iran với đề xuất của Mỹ. Đây là phép thử chính trị lớn nhất. Quan chức Mỹ từng chờ câu trả lời quanh ngày 8/5, nhưng bản tin sau đó cho biết Tehran chưa thể hiện liệu họ có thể chấp nhận đề nghị hay không .

Thứ hai, quy tắc đi lại tại Hormuz. Iran nói hoạt động của Mỹ trong eo biển có thể vi phạm ngừng bắn, trong khi Washington nói hộ tống tàu thương mại là chiến dịch riêng và tạm thời . Nếu không có một cách hiểu chung, chỉ một lần áp sát sai nhịp cũng có thể kéo theo phản ứng quân sự.

Thứ ba, vòng xoáy leo thang đã vượt khỏi khuôn khổ song phương đơn giản. Các bản tin hiện nhắc đến tàu thương mại, tàu chở dầu Iran, chiến hạm Mỹ và UAE, làm tăng nguy cơ một bên thứ ba trong khu vực hoặc một mục tiêu dân sự bị cuốn vào chuỗi trả đũa .

Kết luận

Lệnh ngừng bắn Mỹ–Iran vẫn còn hiệu lực về mặt chính thức, nhưng eo biển Hormuz đang kiểm tra xem nó có thể tồn tại trên thực tế hay không. Ngoại giao chưa đóng cửa vì Washington vẫn chờ câu trả lời của Iran đối với đề xuất mới, và quan chức Mỹ vẫn nói thỏa thuận đình chiến còn hiệu lực .

Nhưng Hormuz đang là nơi hai bên thử lằn ranh đỏ của nhau. Nếu các vụ đụng độ tiếp tục lặp lại với tên lửa, xuồng nhỏ, tàu chở dầu và tàu hộ tống, điểm nóng này có thể trở thành nơi lệnh ngừng bắn được củng cố — hoặc bị phá vỡ .