Đòn ăn miếng trả miếng đẩy thỏa thuận ngừng bắn Mỹ - Iran đến bờ vực sụp đổ

Lệnh ngừng bắn kéo dài hai tháng giữa Hoa Kỳ và Iran đang đối mặt với thử thách nghiêm trọng nhất sau một loạt động thái quân sự và những lời đe dọa mới. Cuối ngày 25 tháng 5, Bộ Tư lệnh Trung tâm Hoa Kỳ (CENTCOM) đã tiến hành cái mà họ gọi là "các cuộc không kích mang tính tự vệ" nhằm vào các bệ phóng tên lửa và tàu thuyền Iran đang tìm cách rải mìn ở Eo biển Hormuz . Chỉ trong vài giờ, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) tuyên bố đã bắn rơi một máy bay không người lái MQ-9 Reaper của Mỹ sau khi thiết bị này "xâm phạm không phận Iran", đồng thời khẳng định đã nổ súng vào một UAV giám sát RQ-4 và một máy bay chiến đấu F-35 . Cả hai bên đều khẳng định lệnh ngừng bắn từ ngày 8 tháng 4 vẫn có hiệu lực, nhưng những động thái ăn miếng trả miếng này đã phơi bày bản chất mong manh của thỏa thuận.

Ngòi nổ của cuộc xung đột

Cuộc chiến bùng nổ vào ngày 28 tháng 2 năm 2026, khi Mỹ và Israel mở một chiến dịch không kích chớp nhoáng, thực hiện gần 900 vụ tấn công trong vòng 12 giờ nhằm vào các hệ thống tên lửa, lưới phòng không, cơ sở hạt nhân và các mục tiêu lãnh đạo của Iran . Tehran đáp trả bằng các đợt tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái nhằm vào Israel, các căn cứ Mỹ và các nước đồng minh trong khu vực, đồng thời đóng cửa Eo biển Hormuz—huyết mạch hàng hải quan trọng bậc nhất thế giới, nơi khoảng 1/5 lượng dầu và khí đốt tự nhiên hóa lỏng toàn cầu thường xuyên qua lại . Động thái phong tỏa này đã ngay lập tức gây ra một cú sốc lớn cho thị trường năng lượng toàn cầu.

Sau hơn 5 tuần giao tranh, Pakistan đã đứng ra làm trung gian cho một lệnh ngừng bắn kéo dài hai tuần và có hiệu lực từ ngày 7-8 tháng 4 năm 2026 . Lệnh ngừng bắn tuy được gia hạn nhiều lần nhưng vẫn vô cùng dễ vỡ, với việc các bên liên tục cáo buộc nhau vi phạm .

Đỉnh điểm leo thang mới nhất: Không kích và một chiếc UAV bị bắn rơi

CENTCOM mô tả các cuộc không kích ngày 25 tháng 5 là hành động cần thiết để bảo vệ các lực lượng Mỹ trước các mối đe dọa gần Eo biển Hormuz. Đại úy Tim Hawkins, người phát ngôn của CENTCOM, cho biết quân đội Mỹ vẫn luôn "kiềm chế trong suốt thời gian ngừng bắn" . Iran thì báo cáo có ít nhất bốn người thiệt mạng và gọi đây là một "chiến dịch chung giữa Mỹ và Israel" nhắm vào các tàu của họ ở phía nam đảo Lark .

Chỉ một ngày sau, vào 26 tháng 5, IRGC tuyên bố các đơn vị phòng không của họ đã hạ gục một chiếc MQ-9 Reaper sau một quá trình "theo dõi tình báo chính xác" cái mà họ gọi là "hoạt động trên không thù địch" . Lực lượng này cũng khẳng định đã nổ súng vào một UAV RQ-4 và một chiếc F-35, buộc các khí tài này phải rời khỏi không phận Iran . Tính đến thời điểm sáng hôm sau, những tuyên bố này vẫn chưa được bên thứ ba độc lập xác minh .

Sự việc lần này không phải là điểm nóng đầu tiên kể từ khi thỏa thuận bắt đầu. Vào các ngày 7-8 tháng 5, CENTCOM cũng đã tiến hành không kích vào các cơ sở quân sự Iran sau khi Tehran nhắm mục tiêu vào các tài sản hải quân Mỹ, bao gồm các tàu khu trục USS Truxtun, USS Rafael Peralta và USS Mason khi chúng đang qua lại khu vực Eo biển . Các phương tiện truyền thông Iran khi đó cũng lan truyền đoạn phim về việc Hải quân nước này bắt giữ một tàu thương mại ở Vịnh Oman .

'Món hời' trên bàn đàm phán: Những gì đang được thương thảo

Các cuộc đàm phán do Pakistan làm trung gian ở Doha vẫn tiếp tục, ngay cả khi bạo lực leo thang . Những nét khái quát của một thỏa thuận tiềm năng bao gồm những điều khoản vốn đã được đồn đoán từ lâu:

• Iran sẽ phải từ bỏ kho dự trữ uranium làm giàu ở mức độ cao (HEU) của mình .
• Eo biển Hormuz sẽ được mở cửa trở lại vĩnh viễn cho hoạt động vận tải thương mại quốc tế .
• Lệnh ngừng bắn sẽ trở thành vĩnh viễn và chính thức chấm dứt chiến tranh .

Một quan chức cấp cao trong chính quyền Trump tiết lộ với CBS News rằng Iran đã đồng ý "về mặt nguyên tắc" việc xử lý HEU và hai bên đã có "một cam kết rộng rãi về các nguyên tắc chung" . Các quan chức cấp cao cũng mô tả tiến trình đàm phán là đã hoàn thành "90-95%", dù thừa nhận các nhà đàm phán vẫn đang mặc cả gay gắt về các vấn đề thực thi và cơ chế xác minh .

Vì sao một thỏa thuận vẫn nằm ngoài tầm với

Ba bất đồng lớn đang là những tảng đá tảng chắn ngang đường đến một thỏa thuận cuối cùng:

Dỡ bỏ trừng phạt: Trong một động thái gây sốc vào ngày 27 tháng 5, Tổng thống Trump đã trực tiếp phủ nhận khuôn khổ đàm phán được các quan chức của chính mình hé lộ trước đó, bằng cách loại trừ thẳng thừng khả năng giảm nhẹ trừng phạt để đổi lấy việc Iran giao nộp uranium. "Không, không, hoàn toàn không. Không có chuyện dỡ bỏ trừng phạt," Trump nói . Điều này trực tiếp mâu thuẫn với kỳ vọng của Tehran rằng các quỹ bị phong tỏa và các hạn chế kinh tế sẽ được giải quyết trong thỏa thuận .

Quyền kiểm soát Eo biển Hormuz: Iran nhất quyết đòi phải duy trì quyền lực và chủ quyền của mình đối với eo biển chiến lược này, một lập trường mà Mỹ đã nhiều lần bác bỏ . Đề xuất 10 điểm của Iran từ đầu tháng 4 thậm chí còn yêu cầu một đảm bảo không có thêm bất kỳ cuộc tấn công nào từ Mỹ, việc rút toàn bộ lực lượng chiến đấu Mỹ khỏi khu vực, và bồi thường chiến tranh—những điều kiện mà Washington từ chối xem xét .

Phạm vi đàm phán: Mỹ muốn giải quyết dứt điểm hồ sơ hạt nhân của Iran ngay lập tức, trong khi Tehran tìm cách trì hoãn vấn đề hạt nhân sang các vòng đàm phán sau, và khăng khăng rằng bất kỳ thỏa thuận nào cũng phải chấm dứt cuộc chiến trên mọi mặt trận trong khu vực, bao gồm cả cuộc chiến chống lại Hezbollah tại Lebanon . Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran, ông Baghaei, cũng nhấn mạnh rằng dự thảo thỏa thuận "không chứa đựng bất kỳ chi tiết cụ thể nào" về vấn đề quản lý Eo biển Hormuz, một lỗ hổng chí mạng .

Những tuyên bố đáng chú ý từ giới chức

Tổng thống Trump: Mô tả thỏa thuận là đã "được đàm phán phần lớn" nhưng đồng thời chỉ thị cho các nhà đàm phán "không được vội vàng" và tin rằng thời gian đang ủng hộ Washington . Ông liên tục nhấn mạnh Iran "không bao giờ được sở hữu vũ khí hạt nhân", Eo biển Hormuz phải được mở cửa trở lại, và quan trọng nhất, sẽ không có bất kỳ sự giảm nhẹ trừng phạt nào cho việc trao trả uranium .

Ngoại trưởng Marco Rubio: Cuối tháng 5, ông nói rằng "thế giới sẽ sớm nhận được một số tin tốt" và một tuyên bố hòa bình có thể sắp được đưa ra. Ông đặt ra các điều khoản cứng rắn từ phía Mỹ: "Iran không bao giờ có thể sở hữu vũ khí hạt nhân. Các eo biển cần phải được mở cửa mà không bị thu phí. Họ cần phải giao nộp uranium được làm giàu ở mức độ cao của mình" . Rubio cũng nói với tờ The New York Times rằng một thỏa thuận hạt nhân không thể đạt được "trong 72 giờ trên mặt sau của một chiếc khăn ăn" .

Các quan chức Iran: Ông Baghaei chỉ trích các cuộc không kích của Mỹ là bằng chứng rõ ràng cho "sự thiếu thiện chí và không đáng tin cậy" của Washington, đồng thời lưu ý rằng thỏa thuận còn thiếu chi tiết về những vấn đề cốt lõi như eo biển . Iran xác nhận sự tồn tại của một dự thảo thỏa thuận nhưng nhấn mạnh rằng các vấn đề hạt nhân được trì hoãn cho các cuộc đàm phán sau và không nằm trong một phần của thỏa thuận giai đoạn đầu tiên .

Điều gì sẽ xảy đến tiếp theo?

Lệnh ngừng bắn hiện chỉ còn tồn tại trên danh nghĩa. Mỹ nói rằng họ đang hành động một cách kiềm chế; Iran khẳng định hành động bắn rơi máy bay không người lái là để tự vệ. Không bên nào thừa nhận vi phạm thỏa thuận, song cả hai đều đang ra đòn và phản đòn lẫn nhau. Thương vụ trao đổi cốt lõi—Iran từ bỏ kho uranium gần cấp độ vũ khí của mình, đổi lại một Eo biển Hormuz mở cửa—đang trở nên phức tạp vô cùng bởi lời từ chối dỡ bỏ trừng phạt của Trump và yêu sách của Iran về việc kiểm soát eo biển cùng liên kết thỏa thuận với một dàn xếp rộng lớn hơn trong toàn khu vực.

Thị trường năng lượng toàn cầu vẫn đang trong tình trạng hỗn loạn, và nguy cơ thỏa thuận ngừng bắn sụp đổ hoàn toàn là rất cao . Hoạt động ngoại giao vẫn chưa dừng lại, nhưng cánh cửa sổ cơ hội cho một giải pháp lâu dài dường như đang khép lại sau mỗi đợt giao tranh.