Eo biển Hormuz: Mỹ phong tỏa cảng Iran, Tehran siết kiểm soát và vận tải biển rơi vào cảnh “đóng một phần”

Một phân tích về luật hàng hải và bảo hiểm mô tả tình hình thực tế không phải là “đóng với tất cả”, mà giống hơn với trạng thái “đóng với một số luồng hàng, vẫn mở với một số luồng khác” . Đây là điểm mấu chốt với các hãng tàu: một con tàu vẫn có thể đi qua Hormuz về mặt vật lý, nhất là nếu không ra vào Iran, nhưng chuyến đi có thể bị trì hoãn, thiếu chắc chắn về thủ tục, đối mặt rủi ro an ninh hoặc vướng nguy cơ trừng phạt đến mức không còn khả thi về thương mại .

Phong tỏa của Mỹ nhắm vào đâu?

Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ, tức CENTCOM, nói lực lượng Mỹ sẽ bắt đầu chặn giao thông hàng hải ra vào các cảng và khu vực ven biển của Iran từ 10 giờ sáng giờ miền Đông Mỹ ngày 13/4/2026, và biện pháp này áp dụng với tàu của mọi quốc gia sử dụng cảng Iran . CENTCOM đồng thời nói sẽ không cản trở quyền tự do hàng hải của các tàu đi qua eo biển Hormuz để tới hoặc rời các cảng không thuộc Iran .

Nói cách khác, theo tuyên bố của CENTCOM, đây là biện pháp nhắm vào khả năng tiếp cận hàng hải của Iran, không phải một tuyên bố đóng toàn bộ eo biển Hormuz . Tuy nhiên, trên thực tế, ngay cả một lệnh phong tỏa có mục tiêu hẹp cũng có thể làm xáo trộn cả khu vực, vì mọi tuyến ra vào Vịnh Ba Tư đều phải đi qua một điểm nghẽn hẹp và nhạy cảm.

Iran làm rủi ro lan rộng như thế nào?

Phần rủi ro từ phía Iran có tác động thực tế rộng hơn. Cơ quan Hàng hải Mỹ, U.S. Maritime Administration, cảnh báo rằng Iran tiếp tục đe dọa và tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào tàu thương mại đi qua Vịnh Ba Tư, eo biển Hormuz và Vịnh Oman; cơ quan này đánh giá nguy cơ Iran tấn công tàu thương mại tại các khu vực đó vẫn ở mức cao . Cảnh báo cũng nêu rằng lực lượng Iran từng sử dụng xuồng nhỏ và trực thăng trong các vụ lên tàu, đồng thời đã tìm cách buộc tàu thương mại đi vào lãnh hải Iran .

Các nguồn tin khác cho biết Iran đã lập một cơ quan nhà nước để rà soát và thu phí/tax đối với tàu muốn đi qua eo biển Hormuz, làm dấy lên lo ngại khi hàng trăm tàu thương mại được mô tả là đang bị kẹt trong Vịnh Ba Tư và không thể ra biển mở . Một báo cáo khác nói lệnh phong tỏa của Mỹ đối với các cảng Iran đã khiến Tehran duy trì các hạn chế riêng ở eo biển này .

Tác động thương mại lớn nhất

1. Tàu chậm, quay đầu và ùn ứ

Tác động dễ thấy nhất là ở vận hành hằng ngày. Dữ liệu theo dõi tàu được các báo cáo dẫn lại cho thấy số lượt qua eo biển ở mức cực thấp vào cuối tháng 4, trong khi bản tin AP được Audacy đăng tải nói hàng trăm tàu thương mại bị kẹt trong Vịnh Ba Tư . Los Angeles Times cũng đưa tin lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ đối với các cảng Iran đã buộc 48 tàu thương mại quay đầu tính đến ngày 2/5 .

Với chủ hàng, người thuê tàu và đơn vị khai thác, điều này đồng nghĩa lịch trình không còn đáng tin cậy. Tùy loại hàng, quốc tịch tàu, cảng ghé, hãng bảo hiểm và mức độ liên quan đến lệnh trừng phạt, một tàu có thể phải chờ, thử đi qua trong điều kiện hạn chế, quay đầu hoặc tránh hẳn khu vực.

2. Rủi ro an ninh với thuyền viên và hàng hóa

Rủi ro ở Hormuz không chỉ nằm trên giấy. Cảnh báo của Cơ quan Hàng hải Mỹ nói Iran tiếp tục đe dọa và tấn công tàu thương mại trong Vịnh Ba Tư, eo biển Hormuz và Vịnh Oman, đồng thời đánh giá mức rủi ro vẫn cao . Vì vậy, việc lập hành trình không còn là bài toán chọn tuyến thông thường, mà trở thành bài toán đánh giá khả năng bị tấn công, bị lên tàu kiểm tra, bị ép đổi hướng hoặc bị cuốn vào leo thang quân sự .

3. Bảo hiểm hàng hải và pháp lý trở nên khó đoán

Bức tranh pháp lý và bảo hiểm phức tạp vì các hãng tàu phải đối mặt cùng lúc với nhiều lớp kiểm soát. Một phân tích về luật hàng hải và bảo hiểm mô tả tình hình Vịnh Ba Tư là sự va chạm giữa hai cách tiếp cận: lực lượng Iran khẳng định quyền kiểm soát đối với việc đi qua eo biển Hormuz, trong khi quân đội Mỹ công bố phong tỏa giao thông hàng hải ra vào cảng Iran .

Điều đó không có nghĩa mọi tàu đều tự động chịu cùng một loại phụ phí bảo hiểm. Những gì các nguồn hiện có cho thấy là rủi ro và bất định pháp lý đã tăng lên; chi phí hoặc khả năng được bảo hiểm cho từng chuyến đi sẽ phụ thuộc vào con tàu, hàng hóa, tuyến đường, cảng ghé, hãng bảo hiểm và điều khoản hợp đồng .

4. Nguy cơ trừng phạt nếu trả tiền cho Iran

Một vấn đề tuân thủ lớn là doanh nghiệp có thể trả tiền cho Iran để được thông quan hoặc bảo đảm đi qua an toàn hay không. Los Angeles Times đưa tin Mỹ cảnh báo các công ty vận tải biển rằng họ có thể bị trừng phạt nếu trả tiền cho Iran để bảo đảm đi qua eo biển Hormuz . Cảnh báo này càng khó xử khi đặt cạnh thông tin Iran đã lập cơ chế rà soát và thu phí/tax tàu muốn đi qua .

Kết quả là một thế kẹt thương mại: tàu có thể đối mặt với yêu cầu hoặc biện pháp kiểm soát từ Iran để được đi qua eo biển, trong khi việc trả tiền cho Iran lại có thể kéo theo rủi ro trừng phạt từ Mỹ .

5. Kế hoạch chở dầu và LNG bị xáo trộn

Hormuz quan trọng vì đây là một điểm nghẽn năng lượng lớn. Các nguồn trong bộ tài liệu cho biết eo biển này thường xử lý khoảng một phần năm nguồn cung dầu và khí tự nhiên hóa lỏng, tức LNG, của thế giới . Khi lưu lượng tàu giảm xuống mức khủng hoảng, tác động không chỉ dừng ở các cảng vùng Vịnh: lịch tàu dầu, khả năng sẵn có của hàng và kỳ vọng thị trường đều có thể bị ảnh hưởng bởi câu hỏi liệu tàu có thể vào hoặc rời Vịnh Ba Tư hay không .

Những tàu nào bị ảnh hưởng nặng nhất?

Nhóm chịu tác động trực tiếp nhất là các tàu ra vào cảng Iran, vì đó là trọng tâm được nêu trong lệnh phong tỏa của Mỹ . Các tàu phục vụ cảng vùng Vịnh không thuộc Iran, theo tuyên bố của CENTCOM, không bị Mỹ chặn khi đi qua Hormuz; tuy vậy, họ vẫn phải đối mặt với cảnh báo an ninh liên quan đến Iran, các biện pháp kiểm soát được báo cáo và sự thiếu chắc chắn khi qua eo biển .

Những tàu đã ở trong Vịnh Ba Tư cũng dễ bị kẹt hơn nếu cần rời khu vực qua Hormuz nhưng không thể bảo đảm một hành trình đồng thời an toàn, hợp pháp và có ý nghĩa thương mại . Các chuyến chở năng lượng cũng đặc biệt nhạy cảm vì vai trò của Hormuz trong luồng dầu và LNG toàn cầu .

Điểm mấu chốt

Eo biển Hormuz chưa đóng hoàn toàn, nhưng cũng không còn vận hành như một tuyến hàng hải bình thường và có thể dự báo. Cách đọc thận trọng nhất từ các nguồn hiện có là: đây là một tình trạng đóng một phần trên thực tế. Một số tàu vẫn đi qua, trong khi các hạn chế của Mỹ đối với luồng hàng liên quan đến cảng Iran và các biện pháp kiểm soát, đe dọa, rà soát từ phía Iran đã làm suy giảm nghiêm trọng hoạt động vận tải thương mại .

Với ngành vận tải biển, hệ quả thực tế là chậm trễ, tàu ùn ứ, tàu phải quay đầu, yêu cầu đánh giá an ninh gắt gao hơn, bất định về bảo hiểm và pháp lý, các quyết định thanh toán nhạy cảm với lệnh trừng phạt, cùng sự xáo trộn trong kế hoạch chở dầu và LNG .