Nhà kinh tế học từng đoạt giải Nobel Daron Acemoglu chẩn đoán: Nền dân chủ tự do đang chết dần vì những vết thương tự gây ra

Nhà kinh tế học từng đoạt giải Nobel Daron Acemoglu vừa cho ra mắt tác phẩm có thể coi là đầy tham vọng nhất trong thể loại 'chủ nghĩa tự do khủng hoảng' vốn đã quá đông đúc. Cuốn sách mới của ông, What Happened to Liberal Democracy? Remaking a Politics of Shared Prosperity (Nhà xuất bản Penguin Random House, 416 trang, phát hành ngày 11 tháng 8 năm 2026), lập luận rằng mối đe dọa lớn nhất đối với nền dân chủ tự do không phải là chủ nghĩa dân túy, chủ nghĩa độc tài, hay mạng xã hội — mà chính là những thất bại nội tại của hệ thống . Trong khi những người khác đổ lỗi cho các thế lực bên ngoài, Acemoglu đưa ra một lập luận mang tính kết tội hơn: chủ nghĩa tự do đang hấp hối chủ yếu vì những vết thương tự gây ra .

Luận điểm trung tâm: Một cuộc khủng hoảng tự gây ra

Luận điểm trung tâm của Acemoglu là nền dân chủ tự do đã phát triển mạnh mẽ chính xác khi nó thực hiện được những lời hứa cốt lõi của mình: các lợi ích kinh tế rộng rãi, quản trị dân chủ toàn diện, và sự tự do theo đuổi tri thức . Hệ thống bắt đầu suy yếu khi nó ngừng làm những điều đó. Cuốn sách truy tìm cách mà chủ nghĩa tự do — một triết lý được xây dựng để thách thức quyền lực — chưa bao giờ thực sự điều chỉnh để trở thành hệ tư tưởng thiết lập của thế kỷ 20, và thiếu khả năng phục hồi để đối phó với những cú sốc của toàn cầu hóa và công nghệ kỹ thuật số .

'Chiếc áo nịt mềm': Giới tinh hoa đã thu hẹp nền dân chủ như thế nào

Acemoglu mô tả một cơ chế mà ông gọi là 'chiếc áo nịt mềm' (soft straitjacket) — không phải là sự đàn áp công khai, mà là một quá trình thu hẹp dần các lựa chọn chính trị và kinh tế do giới tinh hoa dẫn dắt, hạn chế tranh luận dân chủ và loại trừ một cách có hệ thống các mối quan tâm của tầng lớp lao động . Điều này thể hiện qua ba thất bại chính:

• Từ bỏ thịnh vượng chung: Giới tinh hoa tự do đã để mặc cho bất bình đẳng gia tăng và tiền lương trì trệ đối với người lao động không có bằng đại học, đặc biệt sau những năm 1980 khi tự động hóa, toàn cầu hóa và phi công nghiệp hóa cắt đứt mối liên hệ giữa tăng trưởng năng suất và tiền lương .
• Đề cao tầng lớp tinh hoa có bằng đại học: Các chính sách và văn hóa bị cuốn theo những ưu tiên của giới chuyên gia và những người có bằng cấp, khiến tầng lớp lao động, vốn từng là thành phần cốt lõi của chủ nghĩa tự do tiến bộ, bị xa lánh .
• Xa rời tự do ngôn luận và tự quản dân chủ: Các thể chế trở nên kém đáp ứng hơn với ý chí của người dân, và văn hóa tranh luận cởi mở bị xói mòn. Acemoglu lưu ý rằng 85% cử tri Mỹ cảm thấy 'các quan chức được bầu không quan tâm đến những người như họ nghĩ gì' .

Chiếc áo nịt mềm này đã bóp nghẹt khả năng đáp ứng dân chủ, thứ từng mang lại tính chính danh cho chủ nghĩa tự do, khiến nó trở nên dễ bị tổn thương trước làn sóng phản kháng dân túy .

Rối loạn chức năng AI như một tấm gương phản chiếu cuộc khủng hoảng của nền dân chủ

Acemoglu vẽ ra một sự song song trực tiếp và nổi bật giữa sự rối loạn chức năng trong phát triển AI và cuộc khủng hoảng rộng lớn hơn của nền dân chủ tự do. Trong cả hai lĩnh vực, ông lập luận, sự leo thang do giới tinh hoa dẫn dắt thay thế cho tiến bộ có sự cân nhắc, mang lại lợi ích rộng rãi .

Cuộc tranh luận về AI, theo ông, 'có xu hướng leo thang mọi thứ', được thúc đẩy bởi cùng một sự phân chia giữa một tầng lớp tinh hoa có học thức, có bằng cấp và tất cả những người còn lại . Thay vì định hình AI một cách dân chủ để hỗ trợ người lao động và phục vụ nhu cầu công cộng, công nghệ này đang được triển khai để 'trao quyền cho các tập đoàn và chính phủ chống lại người lao động và công dân' . Sự phân cực và mất lòng tin trong quản trị AI phản ánh những động lực giống hệt trong đời sống chính trị .

Acemoglu đã là một nhà phê bình nhất quán về quỹ đạo AI hiện tại. Ông ước tính rằng chỉ có khoảng 5% nhiệm vụ sẽ được tự động hóa có lãi trong ngắn hạn, mang lại mức tăng GDP tối đa từ 1–1,5%, và rằng khoảng 0,55% tăng trưởng năng suất tổng thể là những gì AI thực sự sẽ mang lại trong thập kỷ tới — một phần nhỏ so với những dự báo phấn khích của Phố Wall . Vấn đề thực sự, ông lập luận, không phải là bản thân AI mà là diễn ngôn 'thiếu suy nghĩ' và sự tập trung quyền lực mà nó tạo điều kiện .

Giải pháp: 'Chủ nghĩa Tự do của Tầng lớp Lao động'

Giải pháp thay thế mà Acemoglu đề xuất là 'Chủ nghĩa Tự do của Tầng lớp Lao động' (working-class liberalism) — một khuôn khổ được mô tả trong các tài liệu quảng bá là một dự án 'mang phong cách Roosevelt' . Các yếu tố cốt lõi của nó là:

• Tái thiết thịnh vượng chung: Định hướng lại chính sách kinh tế để mang lại lợi ích cho người lao động không có bằng đại học thông qua quyền thương lượng mạnh hơn, tiền lương tốt hơn và tăng trưởng toàn diện. Điều này có nghĩa là rời xa một chương trình nghị sự tập trung vào giới tinh hoa và hướng tới một chương trình mang lại lợi ích hữu hình cho những người ít được đào tạo và ít kỹ năng nhất .
• Đổi mới dân chủ: Phục hồi các thể chế tự quản và tự do ngôn luận để chủ nghĩa tự do một lần nữa đáp ứng các yêu cầu phổ biến của người dân thay vì sự đồng thuận của giới tinh hoa. Acemoglu nhấn mạnh đến việc tự quản ở cấp độ cộng đồng và xây dựng lại các cộng đồng vững mạnh như một yếu tố thiết yếu của tự do .
• Định hướng lại công nghệ: Định hình AI và tự động hóa để tăng cường năng lực con người và trao quyền cho người lao động, thay vì thay thế họ hoặc tập trung quyền lực vào tay một số ít người. Ông kêu gọi 'AI vì người lao động' (pro-worker AI) và một mạng lưới an sinh mạnh mẽ hơn, bao gồm hỗ trợ các công cụ AI giúp tăng năng suất và quyền thương lượng của người lao động thay vì loại bỏ việc làm .

Acemoglu không coi đây là sự trở lại của nền dân chủ xã hội giữa thế kỷ 20, mà là một triết lý chính trị mới, đòi lại lời hứa ban đầu của chủ nghĩa tự do — tự do rộng rãi và thịnh vượng chung — cho một thế giới hậu công nghiệp, bị gián đoạn bởi công nghệ . Ông lập luận rằng 'sửa chữa nền dân chủ tự do không phải là câu trả lời' và một sự tái tạo căn bản là cần thiết .