Điều đã được xác nhận về tuyên bố Iran phá hủy khí cầu trinh sát Mỹ tại Erbil

Kết luận chắc chắn nhất từ các nguồn hiện có khá hẹp: rạng sáng 2/9, Iran được cho là đã tiến hành một đợt tập kích bằng tên lửa và UAV nhằm vào khu vực liên quân tại sân bay quốc tế Erbil, Iraq. Hai nguồn an ninh Kurdistan nói một khí cầu giám sát có dây neo của Mỹ đã bị đánh trúng và phá hủy. Tuy nhiên, các tuyên bố rộng hơn của Iran về việc phá hủy toàn bộ cơ sở hỗ trợ, kho nhiên liệu và gây thương vong cho nhân sự Mỹ vẫn chưa được phía Mỹ hoặc chính quyền Khu vực Kurdistan xác minh.5912

Những gì đã được ghi nhận

Cơ quan Chống khủng bố của Khu vực Kurdistan (CTD) cho biết lực lượng phòng không của liên quân đã đánh chặn và bắn hạ 10 UAV mang thuốc nổ trên bầu trời tỉnh Erbil cùng vùng phụ cận, trong khoảng từ 1 giờ 13 đến 3 giờ 31 sáng. CTD nói không có thương vong được ghi nhận.18

Ở diễn biến riêng, hai nguồn tin an ninh Kurdistan nói với Rudaw rằng cuộc tập kích đã phá hủy một Tethered Aerostat Radar System (TARS) — hệ thống khí cầu radar giám sát có dây neo của Mỹ hoạt động trên Erbil. Đây là căn cứ đáng chú ý cho nhận định rằng khí cầu đã bị mất, dù chưa phải là báo cáo đánh giá thiệt hại công khai từ quân đội Mỹ.5

Các ảnh vệ tinh cũng cho thấy có hư hại tại khu phức hợp của liên quân sau vụ tấn công. Dù vậy, tài liệu công khai hiện có chưa đủ để xác định độc lập toàn bộ quy mô thiệt hại, hoặc kiểm chứng từng mục tiêu mặt đất mà Iran nêu tên.6

Iran tuyên bố gì và điều gì còn chưa rõ

Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) nói chiến dịch phối hợp tên lửa và UAV đã phá hủy một cơ sở sửa chữa hoặc bảo dưỡng, các kho chứa thiết bị kỹ thuật, hệ thống dẫn hướng hoặc điều khiển khí cầu, đồng thời đốt cháy các bồn nhiên liệu. IRGC cũng tuyên bố đã làm chết một số nhân sự Mỹ nhưng không nêu số lượng.91014

Những nội dung này hiện nên được xem là tuyên bố của một bên tham chiến, không phải đánh giá thiệt hại đã được xác thực. Theo các bản tin hiện có, phía Mỹ và chính quyền Khu vực Kurdistan chưa xác nhận việc các cơ sở nói trên bị phá hủy, cũng như thương vong mà Iran tuyên bố.912

Thông báo “không có thương vong” của CTD liên quan đến sự việc 10 UAV bị đánh chặn trên bầu trời Erbil. Thông báo này không tự nó cấu thành một bản tổng kết công khai, đầy đủ cho tất cả các vị trí mà Iran nói đã tập kích.1

Đánh giá mức độ tin cậy

• Độ tin cậy cao: Đã xảy ra một đợt tấn công bằng UAV mang thuốc nổ tại Erbil; liên quân cho biết đã đánh chặn 10 chiếc và không ghi nhận thương vong.18
• Độ tin cậy trung bình: Một khí cầu giám sát có dây neo liên quan đến Mỹ đã bị phá hủy, dựa trên thông tin từ hai nguồn an ninh Kurdistan do Rudaw dẫn lại.5
• Chưa được xác minh: Việc tất cả cơ sở bảo dưỡng, nhà kho và hạ tầng nhiên liệu mà Iran nêu tên bị phá hủy; tình trạng hoạt động của hệ thống điều khiển khí cầu; và bất kỳ trường hợp tử vong nào của nhân sự Mỹ hoặc liên quân.912

Vì sao khí cầu này đáng chú ý

Khí cầu có dây neo là một nền tảng giám sát được treo trên cao và có thể duy trì hoạt động trong thời gian dài. Khác với máy bay phải luân phiên cất hạ cánh, khí cầu có thể hỗ trợ quan sát liên tục quanh một địa điểm được bảo vệ. Các bản tin xác định hệ thống tại Erbil là TARS.5

Nếu bị mất, hệ thống này có thể làm giảm năng lực giám sát cục bộ và gây khó khăn cho cảnh báo phòng thủ quanh căn cứ. Nhưng các nguồn hiện có không cho biết cụ thể khí cầu mang những cảm biến nào, phạm vi bao phủ, mức độ sẵn sàng hoạt động, kế hoạch thay thế hay tác động thực tế đối với hoạt động của liên quân. Vì thế, chưa có cơ sở để kết luận cuộc tập kích đã xóa bỏ năng lực giám sát của Mỹ ở miền bắc Iraq.

Hạn chót 30/9 khiến vụ việc nhạy cảm hơn

Vụ tập kích được báo cáo diễn ra trong giai đoạn Mỹ và Iraq chuẩn bị chuyển đổi hiện diện quân sự. Quan chức hai nước cho biết sứ mệnh quân sự của liên quân do Mỹ dẫn đầu tại Iraq và việc rút lực lượng dự kiến hoàn tất vào 30/9.17 Các bản tin khác cũng đề cập công tác bàn giao địa điểm và trang thiết bị của liên quân khi thời hạn đến gần.26

Trong bối cảnh đó, việc một tài sản giám sát dễ nhận diện của liên quân bị tấn công có ý nghĩa chính trị đáng kể, ngay cả khi ảnh hưởng quân sự đầy đủ chưa rõ. Sự việc cho thấy hạ tầng còn lại vẫn dễ tổn thương trong quá trình rút quân, đồng thời đặt ra câu hỏi về khuôn khổ hợp tác an ninh Mỹ–Iraq sau giai đoạn chuyển tiếp.

Erbil trong vòng xoáy leo thang tại eo biển Hormuz

Sự việc ở Erbil diễn ra song song với chuỗi đối đầu Mỹ–Iran rộng hơn, bao gồm cả các căn cứ quân sự lẫn hoạt động hàng hải. Tại eo biển Hormuz, ngày 1/9 có tin hai tàu chở dầu bị tấn công: một tàu chở dầu thô thuộc Saudi Aramco và một siêu tàu mang cờ Liberia. Theo thông tin được công bố, cả hai bị trúng các vật thể chưa xác định; không có thương vong hay thiệt hại môi trường được báo cáo.32

Các diễn biến trên biển cũng bị phủ bóng bởi những tường thuật trái ngược. Trong một vụ việc trước đó, truyền thông Iran nói một tàu chiến Mỹ đã trúng tên lửa, trong khi Bộ Chỉ huy Trung tâm Mỹ (CENTCOM) phủ nhận không tàu hải quân Mỹ nào bị đánh trúng và nói lực lượng Mỹ đang thực thi phong tỏa hải quân đối với các cảng Iran.35

Căng thẳng sau đó tiếp tục leo thang. CENTCOM cho biết họ đã tấn công ba tàu chở dầu Iran sau khi IRGC phóng tên lửa đạn đạo vào hai tàu hải quân Mỹ. Về phần mình, Iran sau đó tuyên bố đã nhắm vào ba tàu chở dầu đi theo tuyến mà Tehran gọi là “không được phép”, cùng ba tàu có liên hệ với Mỹ.3336 Trách nhiệm, mức độ thiệt hại và tính hợp pháp của từng vụ việc vẫn còn gây tranh cãi.

Kết luận

Đánh giá dựa trên nguồn tin đáng tin cậy nhất hiện nay là: đợt tấn công ngày 2/9 đã diễn ra trong không phận và khu vực an ninh quanh Erbil dù nhiều UAV đã bị đánh chặn; đồng thời, một khí cầu giám sát có dây neo liên quan đến Mỹ được cho là đã bị phá hủy. Nhưng chưa có đủ bằng chứng công khai để xác nhận tuyên bố lớn hơn của IRGC rằng họ đã phá hủy toàn bộ các cơ sở đã nêu hoặc gây thương vong cho nhân sự Mỹ.159

Diễn biến song song ở eo biển Hormuz cho thấy vì sao cần phân biệt rõ giữa thông tin đã kiểm chứng và tuyên bố thời chiến. Khi tàu thương mại đã đối mặt nguy cơ thực tế, những đánh giá thiệt hại độc lập — thay vì các thông cáo từ các bên xung đột — là nền tảng cần thiết để đo lường mức độ leo thang thực sự.323335