Iran có thể leo thang đến đâu? Hormuz, châu Âu và nguy cơ xung đột Mỹ mở rộng

Bằng chứng hiện có cho thấy Tehran và Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) đang mở rộng chiến lược gây sức ép — từ quân sự, hàng hải đến kinh tế và khả năng là hạ tầng số. Tuy nhiên, các thông tin được kiểm chứng chưa cho thấy Iran đã quyết định mở một mặt trận mới tại châu Âu.

Những cảnh báo nghiêm trọng nhất hiện vẫn mang tính điều kiện: Iran đe dọa đáp trả nếu Mỹ tiếp tục tấn công, gây sức ép lên tàu thuyền tại eo biển Hormuz và cảnh báo các căn cứ hỗ trợ hoạt động quân sự của Washington. Điều đó tạo ra rủi ro thực sự, nhưng không đồng nghĩa với việc một cuộc tấn công nhằm vào Bulgaria, Cyprus, các thủ đô châu Âu hay cáp ngầm đã được phê chuẩn hoặc sắp xảy ra.

Iran được cho là đang tính toán gì ở châu Âu?

Hai người được Financial Times mô tả là có quan hệ gần với chính quyền Iran cho biết lực lượng Iran đã đánh giá khả năng tấn công các tài sản quân sự của Mỹ tại Đông Nam châu Âu, trong đó có Bulgaria. Kịch bản Bulgaria được liên hệ với việc Sofia cho phép máy bay tiếp dầu của Mỹ sử dụng căn cứ không quân Bezmer. Cyprus cũng được cho là nằm trong số các địa điểm có thể bị trả đũa nếu Washington leo thang.

Đây là dấu hiệu của hoạt động lập kế hoạch dự phòng, không phải bằng chứng về một quyết định tác chiến. Các nguồn tin đều ẩn danh, còn những tài liệu hiện có không đưa ra bằng chứng công khai về lệnh lựa chọn mục tiêu, việc triển khai tên lửa hay chuẩn bị tấn công. Một số bài viết khác nhắc lại thông tin của Financial Times nhưng không xác minh độc lập nội dung này.

Ý nghĩa của kịch bản trên có thể lớn về chính trị không kém quân sự: nếu một quốc gia châu Âu cho phép lực lượng Mỹ hoặc Anh sử dụng cơ sở của mình rồi bị tấn công, cuộc đối đầu khu vực có nguy cơ kéo các chính phủ châu Âu vào một cuộc chiến rộng hơn.

Cảnh báo của IRGC về các căn cứ được Mỹ sử dụng

IRGC tuyên bố bất kỳ căn cứ nào được dùng để phát động các cuộc tấn công nhằm vào lãnh thổ Iran đều sẽ là “mục tiêu hợp pháp”. Tháng 7, cảnh báo này đề cập đến hoạt động của Mỹ từ căn cứ RAF Fairford ở Anh, khiến chính phủ Anh khẳng định lực lượng vũ trang nước này sẵn sàng bảo vệ đất nước.

Tuyên bố trên xác lập lập trường răn đe công khai của Tehran, nhưng không có nghĩa mọi quốc gia lưu trú nhân sự hoặc máy bay Mỹ đều tự động trở thành mục tiêu. Điều kiện mà Iran nêu ra dường như là việc sử dụng trong tác chiến: các cơ sở trực tiếp hỗ trợ cuộc tấn công vào Iran có thể bị đối xử khác với những căn cứ chỉ đơn thuần tiếp nhận lực lượng đồng minh.

Mối đe dọa tên lửa nhằm vào châu Âu đáng tin đến đâu?

Iran đã cho thấy một phần năng lực đe dọa các mục tiêu cách xa biên giới. Hai tên lửa được cho là đã phóng về phía căn cứ chung Mỹ–Anh tại Diego Garcia, cách Iran gần 4.000 km; theo tường thuật của BBC dựa trên các tuyên bố của chính phủ Anh, một tên lửa gặp sự cố còn tên kia bị đánh chặn.

Sự việc này cho thấy tầm vươn của Iran đáng được quan tâm, nhưng chưa chứng minh Tehran có khả năng tiến hành các cuộc tấn công chính xác, liên tục trên khắp châu Âu. Các chuyên gia được Stars and Stripes dẫn lời cho rằng những trung tâm lớn của Mỹ như Ramstein về lý thuyết có thể nằm trong tầm bắn, song khả năng tấn công thành công vẫn thấp; cả hai tên lửa trong vụ Diego Garcia đều không đến được mục tiêu.

Đánh giá thận trọng nhất là: mối đe dọa “có thật nhưng bị giới hạn”. Không thể xem nhẹ năng lực của Iran, song tầm bắn, độ tin cậy của tên lửa, khả năng bị đánh chặn, sức sống của hệ thống phóng và hậu quả nghiêm trọng nếu tấn công một quốc gia châu Âu đều làm giảm khả năng xảy ra ngay một chiến dịch tên lửa đạn đạo nhằm vào châu Âu.

Nguy cơ nhằm vào cáp ngầm gần Hormuz vẫn chưa được xác nhận

Một số báo cáo cho biết Iran đã xem xét các cuộc tấn công hoặc biện pháp cưỡng ép nhằm vào cáp quang dưới biển trong hoặc gần eo biển Hormuz. Đây là hạ tầng phục vụ giao dịch tài chính, dịch vụ đám mây và kết nối số giữa châu Âu, châu Á và vùng Vịnh.

Các tài liệu hiện có chưa đủ để xác minh độc lập rằng Tehran đã phê chuẩn hoặc thực hiện một cuộc tấn công cáp ngầm. Vì vậy, khả năng này nên được xem là mối đe dọa dự phòng, không phải một chiến dịch đã được xác nhận.

Dù vậy, nếu xảy ra, đây sẽ là bước leo thang lớn: cuộc khủng hoảng có thể lan từ tàu thuyền và cơ sở quân sự sang hạ tầng dân sự thiết yếu của nền kinh tế số quốc tế.

Kênh ngoại giao mất đi một cơ chế kìm hãm

Khuôn khổ 60 ngày giữa Mỹ và Iran đã hết hạn mà không đạt được thỏa thuận rộng hơn. Reuters đưa tin hai bên không tiến hành đàm phán để gia hạn thời gian ngừng bắn, trong khi các quan chức Iran nói Washington cần quay lại thỏa thuận tạm thời và đưa ra lộ trình thực hiện các cam kết.

Sau đó, Tổng thống Donald Trump nói không có cuộc đàm phán hay trao đổi nào với Iran đang diễn ra hoặc đã được lên lịch. Các bản tin khác mô tả thời hạn đã trôi qua trong bối cảnh hai bên vẫn bế tắc về các điều khoản của một thỏa thuận dài hạn.

Việc cánh cửa ngoại giao khép lại không chứng minh rằng giao tranh quy mô lớn chắc chắn sẽ tái diễn. Nhưng nó loại bỏ một cơ chế chính thức có thể giúp kiểm soát leo thang, làm tăng nguy cơ các tín hiệu quân sự, hành động trả đũa và tính toán sai lầm thay thế cho thương lượng.

Rạn nứt UAE–Iran làm áp lực khu vực thêm nặng

UAE cho biết hệ thống phòng không của nước này phát hiện hai tên lửa đạn đạo được phóng từ Iran về phía lãnh thổ UAE hoặc các tuyến hàng hải lân cận. Một tên lửa được cho là rơi trong vùng lãnh hải UAE, tên còn lại rơi ở vùng biển quốc tế. Iran bác bỏ cáo buộc, gọi đây là những tuyên bố vô căn cứ.

Dù việc quy trách nhiệm vẫn còn tranh cãi, phản ứng của Abu Dhabi là rõ ràng: UAE đình chỉ hoạt động thương mại, trao đổi kinh doanh và giao dịch tài chính với Iran cho đến khi có thông báo mới. Động thái này làm Iran thêm cô lập trong khu vực và khiến mọi cuộc tấn công tiếp theo ảnh hưởng đến các nước vùng Vịnh hoặc hoạt động vận tải biển trở nên tốn kém hơn về chính trị và kinh tế.

Hormuz vẫn là kênh leo thang cấp bách nhất

Tác động rõ ràng nhất hiện nay nằm trên biển. Reuters đưa tin hoạt động qua eo biển Hormuz dường như gần như đình trệ sau khi thêm hai tàu bị tấn công. Cơ quan Nghiên cứu Quốc hội Mỹ cũng mô tả các cuộc tấn công mới của Iran nhằm vào tàu thương mại và các quốc gia trong khu vực, cùng những biện pháp đáp trả của Mỹ.

Quan chức Iran và Mỹ đưa ra các tuyên bố trái ngược về quyền kiểm soát tuyến hàng hải này: một quan chức có liên hệ với IRGC nói eo biển nằm dưới sự quản lý của Iran, trong khi Tổng thống Trump tuyên bố Mỹ đã kiểm soát nó. Bất kể bên nào tuyên bố đúng, việc tàu thuyền giảm mạnh vẫn tạo ra rủi ro thực tế cho vận tải, bảo hiểm, cước hàng hóa và thị trường năng lượng — ngay cả khi không có lệnh đóng cửa chính thức và lâu dài.

Các tài liệu được xem xét chưa đủ để xác minh một vụ tấn công tàu chở hàng gây tử vong được đưa tin, bao gồm tên tàu, số người thiệt mạng hoặc bên chịu trách nhiệm. Sự việc này không nên được coi là sự thật đã được xác lập nếu thiếu xác nhận độc lập từ cơ quan hàng hải hoặc nhiều nguồn tin đáng tin cậy.

Những tuyên bố về thay đổi nhân sự tại Iran thì sao?

Các thông tin cho rằng Ayatollah Mojtaba Khamenei bổ nhiệm những nhân vật cứng rắn, trong đó có cựu tư lệnh IRGC Mohsen Rezaei, vào các vị trí an ninh cấp cao, đồng thời gạt ông Mohammad Bagher Ghalibaf khỏi vai trò đàm phán, chưa được xác minh độc lập bằng những nguồn đủ mạnh trong tài liệu hiện có.

Nếu được xác nhận, những thay đổi đó có thể cho thấy cơ cấu ra quyết định tại Iran đang chuyển theo hướng an ninh và quân sự hơn. Nhưng ở thời điểm này, chưa có đủ bằng chứng để trình bày đây là một diễn biến đã được xác lập.

Điều gì có khả năng xảy ra tiếp theo?

Dựa trên bằng chứng hiện có, các công cụ leo thang có khả năng hơn của Iran gồm:

• gây gián đoạn, kiểm tra hoặc tấn công hoạt động vận tải thương mại qua eo biển Hormuz;
• gia tăng sức ép bằng tên lửa và máy bay không người lái nhằm vào các mục tiêu khu vực lân cận;
• đe dọa những căn cứ trực tiếp hỗ trợ các cuộc tấn công của Mỹ nhằm vào Iran;
• trả đũa kinh tế và phát tín hiệu cưỡng ép đối với các quốc gia hợp tác với Washington; và
• đe dọa hạ tầng thiết yếu, trong đó có cáp ngầm, dù chưa có xác nhận rằng các cuộc tấn công như vậy đã bắt đầu.

Một cuộc tấn công vào lãnh thổ châu Âu hoặc hạ tầng liên lạc dân sự quốc tế sẽ là bước đi rủi ro cao hơn nhiều so với việc tiếp tục gây sức ép quanh Hormuz. Nó có thể nhanh chóng mở rộng chiến tranh và kéo theo phản ứng rộng hơn từ phương Tây.

Đánh giá phù hợp nhất hiện nay là: Iran đang theo đuổi một chiến lược gây sức ép ngày càng rộng, với trọng tâm trước mắt vẫn là Hormuz và các mục tiêu khu vực. Nguy cơ đối với châu Âu và hạ tầng số là có thật nhưng bị giới hạn; chưa có bằng chứng cho thấy Tehran đã quyết định tấn công châu Âu.