Bên trong chiến lược kiểm soát eo biển Hormuz của Iran trong cuộc chiến năm 2026

Eo biển Hormuz – tuyến đường vận chuyển khoảng 1/5 lượng dầu thô toàn cầu – đã trở thành điểm nóng chiến lược trong cuộc xung đột năm 2026 giữa Iran, Mỹ và các lực lượng trong khu vực. Thay vì mở lại hoàn toàn tuyến hàng hải này, Iran đang áp dụng chiến lược kiểm soát có chọn lọc, cho phép một số tàu đi qua trong khi hạn chế những tàu khác, đồng thời gắn vấn đề này với các cuộc đàm phán ngoại giao rộng hơn.

Vì sao eo biển Hormuz quan trọng

Eo biển Hormuz nằm giữa Iran và Oman, nối Vịnh Ba Tư với Ấn Độ Dương. Đây là một trong những “nút thắt cổ chai” quan trọng nhất của hệ thống năng lượng toàn cầu. Thông thường, khoảng 20% lượng dầu thô vận chuyển bằng đường biển trên thế giới đi qua tuyến này, nên bất kỳ gián đoạn nào cũng có thể gây chấn động thị trường năng lượng và chuỗi cung ứng toàn cầu.

Khi chiến sự bùng nổ vào đầu năm 2026 sau các cuộc tấn công liên quan đến Mỹ và Israel, Iran đã tiến hành phong tỏa hoặc siết chặt việc đi lại tại eo biển. Đáp lại, ngày 19/03/2026, Mỹ bắt đầu một chiến dịch không kích nhằm vào các mục tiêu của Iran với mục tiêu mở lại tuyến hàng hải và bảo vệ tàu thương mại quốc tế.

Chính sách hiện tại của Iran: kiểm soát thay vì đóng hoàn toàn

Theo nhiều báo cáo, Iran đã chuyển từ phong tỏa hoàn toàn sang mô hình “quản lý việc đi qua” dưới quyền kiểm soát của mình.

Tehran được cho là đã triển khai hệ thống cấp phép trước khi đi qua, yêu cầu mọi tàu phải xin phép trước khi di chuyển qua eo biển. Hệ thống này bao gồm các quy định chi tiết và hướng dẫn vận hành dành cho tàu muốn quá cảnh.

Điều này có nghĩa eo biển không hoàn toàn bị đóng, nhưng việc đi qua chỉ được phép nếu tuân thủ các điều kiện do Iran đặt ra. Nhiều nhà phân tích cho rằng đây là cách Tehran tận dụng vị trí chiến lược của Hormuz làm đòn bẩy đàm phán, trong khi tránh một cuộc phong tỏa hoàn toàn có thể kích hoạt phản ứng quân sự mạnh hơn từ cộng đồng quốc tế.

Những quốc gia nào được phép đi qua

Iran chủ yếu cho phép tàu của các quốc gia mà họ coi là trung lập hoặc thân thiện đi qua.

Dữ liệu theo dõi hàng hải và các báo cáo truyền thông cho thấy tàu từ một số nước đã được phép quá cảnh trong nhiều thời điểm, bao gồm:

• Trung Quốc
• Nga
• Ấn Độ
• Pakistan
• Iraq

Trong khi đó, tàu liên quan đến Mỹ hoặc Israel bị hạn chế hoặc ngăn chặn, phản ánh trực tiếp sự đối đầu quân sự trong cuộc khủng hoảng hiện nay.

Trường hợp Trung Quốc nhận được nhiều chú ý. Các nguồn tin cho biết hàng chục tàu Trung Quốc đã được phép đi qua, với khoảng 30 tàu được thông qua theo các quy trình quản lý của Iran.

Chiến lược cho phép có chọn lọc này cũng mang thông điệp chính trị: các quốc gia không tham gia hoặc không ủng hộ chiến dịch quân sự chống Iran vẫn có thể tiếp tục giao thương qua Hormuz, trong khi các đối thủ phải đối mặt với hạn chế.

Năm điều kiện của Iran để nối lại đàm phán với Mỹ

Tehran cũng gắn cuộc khủng hoảng hàng hải này với tiến trình ngoại giao với Washington. Theo các báo cáo dẫn nguồn từ hãng tin bán chính thức Fars, Iran sẽ không bắt đầu vòng đàm phán thứ hai với Mỹ nếu năm điều kiện “xây dựng lòng tin” không được đáp ứng.

Các điều kiện được nêu gồm:

1. Chấm dứt chiến sự trên tất cả các mặt trận của cuộc xung đột
2. Dỡ bỏ các lệnh trừng phạt của Mỹ đối với Iran
3. Giải phóng các tài sản tài chính của Iran đang bị đóng băng
4. Bồi thường thiệt hại do chiến tranh
5. Công nhận yêu sách chủ quyền của Iran đối với eo biển Hormuz

Iran coi đây là những bảo đảm tối thiểu để có thể nối lại đàm phán, cho thấy lập trường đàm phán cứng rắn trong bối cảnh căng thẳng trên biển vẫn tiếp diễn.

Mỹ và các nước Vùng Vịnh phản ứng ra sao

Mỹ cùng các đối tác trong khu vực đã phản ứng bằng cả biện pháp quân sự lẫn ngoại giao.

Về quân sự, Mỹ đã tiến hành các hoạt động nhằm bảo vệ tàu thương mại và làm suy yếu khả năng phong tỏa của Iran sau khi Tehran hạn chế giao thông tại eo biển.

Về ngoại giao, Washington và một số quốc gia Arab vùng Vịnh – bao gồm Bahrain, Saudi Arabia, Qatar, Kuwait và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất – đã thúc đẩy hành động quốc tế. Họ đưa ra dự thảo nghị quyết tại Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc yêu cầu Iran chấm dứt các cuộc tấn công vào tàu thuyền, ngừng áp đặt các khoản phí bị cho là “bất hợp pháp” và công bố vị trí các bãi mìn trên biển.

Dự thảo cũng cảnh báo rằng Iran có thể phải đối mặt với các biện pháp trừng phạt hoặc hậu quả khác nếu tự do hàng hải không được khôi phục.

Thế bế tắc chiến lược

Kết quả hiện nay là một trạng thái căng thẳng kéo dài: eo biển vẫn hoạt động một phần nhưng nằm dưới áp lực quân sự và chính trị rất lớn. Iran sử dụng quyền kiểm soát có chọn lọc để duy trì đòn bẩy chiến lược, trong khi Mỹ và các đồng minh thúc đẩy việc khôi phục hoàn toàn tự do hàng hải.

Vì một phần rất lớn thương mại năng lượng của thế giới phụ thuộc vào tuyến đường này, cách cuộc đối đầu tại Hormuz được giải quyết có thể ảnh hưởng lâu dài đến thị trường dầu mỏ toàn cầu cũng như chính sách an ninh hàng hải trong nhiều năm tới.