Bên trong vòng đàm phán Mỹ–Iran mới nhất: Dự thảo thỏa thuận, eo biển Hormuz và những điểm nghẽn cuối cùng

Các nỗ lực ngoại giao nhằm chấm dứt căng thẳng giữa Hoa Kỳ và Iran đang tăng tốc đáng kể. Pakistan tiếp tục đóng vai trò trung gian chính chuyển các đề xuất giữa Washington và Tehran, trong khi Qatar vừa tham gia giai đoạn cuối của tiến trình để giúp hai bên thu hẹp những bất đồng còn lại. Một số báo cáo cho biết các nhà đàm phán đang làm việc dựa trên một dự thảo thỏa thuận khung, dù văn bản này chưa được hai chính phủ xác nhận chính thức.

Kênh đàm phán do Pakistan làm trung gian

Từ khi căng thẳng leo thang gần đây, Pakistan đã trở thành kênh ngoại giao chủ yếu giữa hai nước. Các đề xuất và phản hồi giữa Washington và Tehran được chuyển qua Islamabad, nơi từng tổ chức các cuộc thảo luận và soạn thảo các khuôn khổ nhằm chấm dứt giao tranh và mở lại tuyến vận tải quan trọng qua eo biển Hormuz.

Iran cũng đã gửi phản hồi đối với các đề xuất của Mỹ thông qua kênh trung gian Pakistan, tiếp tục mô hình đàm phán gián tiếp vốn tồn tại nhiều năm giữa hai nước.

Ở giai đoạn mới nhất, Qatar đã tham gia vào nỗ lực ngoại giao. Theo các nguồn tin quen thuộc với tiến trình đàm phán, một nhóm thương lượng của Qatar đã tới Tehran phối hợp với Washington để giúp giải quyết các điểm bất đồng cuối cùng và thúc đẩy tiến tới một thỏa thuận cuối cùng.

Dự thảo thỏa thuận được cho là gồm những gì

Dù toàn bộ văn bản chưa được công bố, nhiều nguồn tin mô tả dự thảo khung xoay quanh một số cam kết chính.

1. Ngừng bắn toàn diện ngay lập tức

Theo các báo cáo, thỏa thuận đề xuất ngừng bắn ngay lập tức trên mọi mặt trận. Hai bên sẽ dừng các hoạt động quân sự và cam kết không tấn công cơ sở hạ tầng quân sự, dân sự hoặc kinh tế của nhau.

Một số nguồn cũng cho biết dự thảo có thể bao gồm điều khoản chấm dứt các chiến dịch tuyên truyền thù địch hoặc “chiến tranh truyền thông” như một phần của nỗ lực hạ nhiệt căng thẳng.

2. Bảo đảm tự do hàng hải

Một trong những nội dung quan trọng nhất là cam kết bảo đảm tự do hàng hải tại Vịnh Ba Tư, eo biển Hormuz và Vịnh Oman. Đây là các tuyến đường vận tải năng lượng và thương mại cực kỳ quan trọng đối với kinh tế toàn cầu.

Eo biển Hormuz đặc biệt nhạy cảm vì khoảng 20% nguồn cung dầu thế giới đi qua điểm nghẽn này. Vì vậy việc ổn định hoặc mở lại tuyến vận tải qua đây là trọng tâm của các cuộc đàm phán.

3. Cơ chế giám sát và giải quyết tranh chấp

Dự thảo cũng đề xuất thành lập một cơ chế chung để giám sát việc thực thi thỏa thuận và xử lý các vi phạm hoặc tranh chấp. Hệ thống này được thiết kế nhằm giảm nguy cơ xung đột tái bùng phát và duy trì ổn định khu vực trong giai đoạn đầu của thỏa thuận.

4. Dỡ bỏ trừng phạt theo từng bước

Một trụ cột khác của dự thảo là nới lỏng trừng phạt của Mỹ theo lộ trình. Thay vì gỡ bỏ ngay toàn bộ các biện pháp kinh tế, Washington được cho là sẽ dỡ trừng phạt từng bước nếu Iran tuân thủ các điều khoản của thỏa thuận.

Cách tiếp cận này phản ánh bất đồng lâu dài giữa hai bên về tốc độ và phạm vi dỡ bỏ trừng phạt.

Những điểm nghẽn lớn nhất còn lại

Dù các nhà ngoại giao nói rằng khoảng cách đã thu hẹp, một số vấn đề then chốt vẫn chưa được giải quyết và có thể làm đổ vỡ thỏa thuận.

Chương trình hạt nhân và kho uranium của Iran

Tranh cãi khó khăn nhất liên quan đến chương trình hạt nhân của Iran, đặc biệt là lượng uranium làm giàu cao mà Tehran đang nắm giữ. Mỹ yêu cầu phải giải quyết các lo ngại về làm giàu uranium và khả năng phát triển vũ khí hạt nhân, trong khi Iran tỏ ra không muốn chuyển uranium ra nước ngoài hoặc tháo dỡ các phần quan trọng của chương trình.

Bất đồng quanh việc làm giàu uranium và quản lý kho dự trữ vẫn là rào cản lớn trong tiến trình đàm phán.

Kiểm soát eo biển Hormuz

Một điểm tranh cãi lớn khác là quy định vận tải qua eo Hormuz. Mỹ muốn bảo đảm quyền đi lại hoàn toàn tự do cho tàu thuyền quốc tế, trong khi Iran đã đề xuất các điều kiện để mở lại tuyến đường này.

Một số đề xuất từ phía Iran thậm chí bao gồm việc thu phí hoặc áp đặt điều kiện đối với tàu đi qua eo biển — điều mà Washington đã bác bỏ.

Các vấn đề an ninh rộng hơn

Ngoài ra, chương trình tên lửa đạn đạo của Iran và các cam kết an ninh khu vực cũng nằm trong chương trình nghị sự rộng hơn của các cuộc đàm phán. Tuy nhiên, các báo cáo gần đây cho thấy hai điểm nghẽn cấp bách nhất vẫn là hồ sơ hạt nhân và quy định vận tải tại Hormuz.

Vì sao các nhà ngoại giao nói đột phá có thể đến rất nhanh

Dù còn nhiều rủi ro, một số nhà ngoại giao cho rằng thỏa thuận có thể đạt được rất nhanh, thậm chí trong thời gian ngắn.

Thứ nhất, nhiều yếu tố của khuôn khổ dường như đã được thống nhất — bao gồm cấu trúc ngừng bắn, bảo đảm hàng hải và cơ chế giám sát — nên chỉ còn lại một số vấn đề mang tính chính trị cần quyết định.

Thứ hai, phía Iran cho biết đề xuất mới nhất từ Mỹ đã “thu hẹp khoảng cách ở một mức độ nào đó”, cho thấy một số bất đồng trước đây đã giảm bớt.

Cuối cùng, việc Qatar cử đoàn đàm phán trực tiếp tới Tehran cho thấy một nỗ lực ngoại giao giai đoạn cuối nhằm bắc cầu cho những khác biệt còn lại.

Dẫu vậy, các quan chức vẫn cảnh báo tiến trình này rất mong manh. Những vấn đề còn lại — đặc biệt là uranium và kiểm soát eo Hormuz — đều cực kỳ nhạy cảm về chính trị và vẫn có thể ngăn cản việc ký kết thỏa thuận cuối cùng, ngay cả khi phần lớn khung thỏa thuận đã được định hình.

Hiện tại, các nhà đàm phán dường như đang ở thời điểm gần với một thỏa thuận nhất kể từ khi cuộc khủng hoảng hiện nay bắt đầu. Nhưng kết quả cuối cùng vẫn phụ thuộc vào việc liệu hai bên có thể vượt qua những trở ngại cuối cùng này hay không.