Khủng hoảng eo biển Hormuz đang tái định hình chuỗi cung ứng toàn cầu và vùng Vịnh

Ngay cả khi một số chuyến đi được phép tiếp tục, lưu lượng vẫn thấp hơn nhiều so với bình thường và bị kiểm soát chặt chẽ, tạo ra tình trạng tắc nghẽn kéo dài trong thương mại toàn cầu.

Cước vận tải và bảo hiểm tăng vọt

Tác động tức thì là chi phí vận chuyển tăng mạnh. Cước tàu container và tàu chở dầu đều leo thang, một phần vì tàu phải đi đường vòng hoặc neo ngoài khơi để chờ đánh giá an ninh.

Phí bảo hiểm chiến tranh cũng tăng đáng kể khi chủ tàu đối mặt nguy cơ tấn công bằng tên lửa, máy bay không người lái hoặc xuồng nhỏ trong khu vực.

Để bù chi phí, nhiều hãng tàu đã áp dụng các khoản phụ phí như:

• phụ phí chiến tranh (war‑risk surcharge)
• phí chuyển hướng tàu
• tăng cước khẩn cấp

Một số hãng thậm chí tạm dừng hoặc hạn chế đặt chỗ đến một số cảng vùng Vịnh.

Các hãng tàu giảm tiếp xúc với vùng Vịnh

Các tập đoàn vận tải biển lớn đang điều chỉnh mạng lưới khai thác để giảm rủi ro. Một số tàu tránh hoàn toàn các cảng trong Vịnh Ba Tư, trong khi những tàu khác chỉ dỡ hàng ở các cảng nằm ngoài khu vực nguy hiểm.

Thay vì đi thẳng đến các trung tâm logistics lớn như Jebel Ali (UAE) hay Dammam (Ả Rập Xê Út), tàu ngày càng chọn dỡ container gần cửa Vịnh hoặc tại các cảng lân cận, sau đó chuyển tiếp bằng tàu nhỏ hoặc vận tải đường bộ.

Điều này làm thay đổi mô hình thương mại vốn dựa vào việc tàu biển cỡ lớn cập cảng trực tiếp tại các trung tâm logistics trong Vịnh.

Hàng hóa chuyển hướng sang các cảng thay thế

Nhiều công ty logistics đang chuyển hàng đến các cảng ở Oman và những địa điểm ngoài khu vực rủi ro nhất của eo biển. Từ đó, hàng hóa được vận chuyển tiếp bằng đường bộ hoặc mạng lưới tàu feeder vào các thị trường vùng Vịnh.

Mô hình này giống một hệ thống logistics tạm thời kiểu “hub‑and‑truck”:

• container cập cảng trung chuyển an toàn hơn
• sau đó phân phối vào nội địa bằng xe tải hoặc tàu nhỏ

Giải pháp giúp duy trì dòng thương mại nhưng đồng thời làm tăng thời gian vận chuyển và chi phí do phải bốc dỡ nhiều lần.

Vận tải đường bộ trở thành phương án khẩn cấp

Xe tải hiện là một trong những giải pháp thay thế quan trọng nhất. Các công ty logistics đang vận chuyển hàng từ các cảng thay thế qua các hành lang đường bộ ở Oman, Ả Rập Xê Út và UAE để đưa hàng vào các thị trường vùng Vịnh.

Những tuyến này được dùng chủ yếu cho các mặt hàng thiết yếu như:

• lương thực
• thuốc và thiết bị y tế
• nguyên liệu sản xuất
• hàng tiêu dùng

Tuy nhiên, vận tải đường bộ không thể thay thế quy mô của vận tải biển. Công suất đường bộ bị giới hạn bởi số lượng tài xế, thủ tục biên giới, chi phí nhiên liệu và năng lực hạ tầng.

Vì vậy, xe tải chỉ đóng vai trò giải pháp tạm thời để giữ cho hàng hóa thiết yếu vẫn lưu thông.

Đường sắt hỗ trợ nhưng còn hạn chế

Một phần hàng hóa cũng được chuyển sang mạng lưới đường sắt khu vực khi có thể. Chính phủ và doanh nghiệp logistics tận dụng các tuyến sẵn có để vận chuyển hàng từ cảng thay thế vào nội địa hoặc sang các nước láng giềng.

Tuy nhiên, hệ thống đường sắt tại vùng Vịnh vẫn còn rời rạc và quy mô nhỏ so với khối lượng hàng khổng lồ mà vận tải biển xử lý mỗi ngày. Các dòng hàng như container, dầu thô, LNG hay hóa dầu vượt xa năng lực hiện tại của đường sắt.

Chính phủ ưu tiên hàng thiết yếu

Nhiều nền kinh tế vùng Vịnh phụ thuộc lớn vào nhập khẩu, vì vậy các chính phủ đang phải can thiệp để ổn định chuỗi cung ứng. Họ phối hợp với các công ty logistics và ưu tiên vận chuyển các mặt hàng quan trọng như lương thực, thuốc men và nhiên liệu.

Liên Hợp Quốc cảnh báo rằng sự gián đoạn tại Hormuz không chỉ ảnh hưởng Trung Đông mà còn gây sức ép lên chuỗi cung ứng nhân đạo và thị trường toàn cầu.

Phản ứng và các tuyến thay thế của Iran

Iran cũng đang tìm cách tăng cường kiểm soát hoạt động tàu thuyền qua eo biển. Các quan chức nước này đã đề cập kế hoạch thiết lập hệ thống quản lý giao thông tàu và có thể áp dụng phí quá cảnh.

Song song đó, Iran cũng tìm kiếm các hành lang vận tải đường bộ và logistics nội địa để duy trì thương mại khi có thể, dù các giải pháp này chỉ giảm bớt áp lực chứ không thể thay thế quy mô thương mại đường biển.

Giới hạn thực tế của các giải pháp thay thế

Vấn đề cốt lõi là vận tải biển có khả năng tập trung khối lượng hàng hóa cực lớn. Một tàu container hoặc tàu chở dầu cỡ lớn có thể vận chuyển lượng hàng tương đương hàng nghìn chuyến xe tải.

Khi chuyển sang vận tải đường bộ hoặc tuyến vòng, hệ thống phải đối mặt với:

• nhiều chuyến vận chuyển hơn
• thêm bước bốc dỡ và trung chuyển
• thủ tục hải quan và biên giới nhiều lần
• chi phí nhiên liệu và nhân công cao hơn

Vì thế, các giải pháp thay thế chỉ giúp duy trì dòng hàng ưu tiên chứ không thể tái tạo tốc độ và hiệu quả của tuyến vận tải biển qua Hormuz.

Một thực tế mới cho thương mại toàn cầu

Cuộc khủng hoảng đã khiến logistics vùng Vịnh chuyển từ mô hình “just‑in‑time” sang một mạng lưới ứng biến gồm đổi tuyến, trung chuyển và vận tải đường bộ.

Hàng hóa vẫn lưu thông, nhưng chậm hơn và đắt hơn nhiều. Hệ quả lan ra toàn cầu dưới dạng giá cước tăng, phí bảo hiểm cao hơn, thị trường năng lượng biến động và thời gian giao hàng kéo dài. Cho đến khi eo biển Hormuz hoạt động ổn định trở lại, hệ thống thương mại thế giới vẫn phải vận hành quanh một trong những điểm nghẽn quan trọng nhất của mình.