Khủng hoảng eo biển Hormuz: Mỹ phong tỏa Iran, HMS Dragon và các lệnh trừng phạt liên quan Trung Quốc

Khác biệt này rất quan trọng. Đây không đơn giản là câu chuyện Mỹ chặn mọi tàu ở Hormuz. Đây là một cuộc phong tỏa có mục tiêu, diễn ra gần một trong những tuyến năng lượng nhạy cảm nhất thế giới. Asia Times mô tả Hormuz là tuyến đường mà khoảng một phần năm lượng dầu toàn cầu đi qua . Vì vậy, ngay cả một lệnh phong tỏa hẹp cũng có thể làm tăng rủi ro nếu tàu thương mại, lực lượng Iran, hải quân Mỹ và tàu chiến đồng minh cùng hoạt động trong một hành lang biển chật hẹp.

Vì sao phản ứng của Iran khiến khủng hoảng lớn hơn?

Bộ chỉ huy quân sự chung của Iran đã đe dọa ngừng thương mại trong vùng Vịnh nếu Mỹ không dỡ phong tỏa các cảng Iran . Riêng một số quan chức Iran còn tuyên bố Tehran kiểm soát eo biển và cho rằng các tàu không liên quan đến Mỹ hoặc Israel có thể đi qua nếu trả phí, lập trường bị mô tả là thách thức nguyên tắc tự do hàng hải theo luật quốc tế .

Một vụ việc sau đó càng làm tăng lo ngại: một tàu hàng bị tấn công ngoài khơi Sirik, Iran, phía đông eo biển, trong lúc Tehran nói đang xem xét phản hồi của Mỹ đối với đề xuất mới nhất nhằm chấm dứt chiến tranh. Toàn bộ thủy thủ đoàn được báo cáo an toàn, còn Iran phủ nhận liên quan thông qua các kênh bán chính thức .

Điểm đáng chú ý không chỉ là một vụ tấn công riêng lẻ. Khi một lệnh phong tỏa nhằm vào lưu thông liên quan Iran gặp phản ứng cứng rắn từ Tehran, tàu thương mại có thể nhanh chóng bị kéo vào vòng xoáy an ninh hàng hải.

HMS Dragon của Anh đến vùng Vịnh để làm gì?

Động thái của Anh nên được hiểu trước hết là bố trí sẵn lực lượng phòng thủ, không phải tuyên bố công khai rằng London sẽ thực thi lệnh phong tỏa của Mỹ. Các bản tin dẫn Reuters cho biết Anh đưa khu trục hạm HMS Dragon của Hải quân Hoàng gia đến Trung Đông để chuẩn bị cho một nỗ lực đa quốc gia có thể bảo vệ tàu bè tại eo biển Hormuz khi điều kiện cho phép . Naval News và các nguồn khác mô tả nhiệm vụ tiềm năng này là một phần của liên minh do Anh và Pháp cùng dẫn dắt nhằm bảo đảm các chuyến đi thương mại khi khả thi .

HMS Dragon là khu trục hạm phòng không Type 45. Chính phủ Anh cho biết hồi tháng 3 rằng con tàu cùng các trực thăng Wildcat được triển khai tới Đông Địa Trung Hải để bảo vệ lợi ích của Anh và hỗ trợ đồng minh . Các bản tin sau đó nói khu trục hạm này đã hỗ trợ phòng thủ Cyprus trước khi được điều hướng về phía Trung Đông . Việc Anh di chuyển HMS Dragon cũng được đặt cạnh quyết định của Pháp triển khai nhóm tác chiến tàu sân bay xuống nam Biển Đỏ, trong lúc London và Paris xây dựng kế hoạch phòng thủ nhằm khôi phục niềm tin vào tuyến thương mại .

Mục tiêu thực tế là trấn an vận tải thương mại. Nhiệm vụ được đề xuất xoay quanh việc bảo đảm đi lại an toàn qua eo biển, tuyến được mô tả là thiết yếu đối với dầu, khí đốt và các hàng hóa khác, trong đó có phân bón .

Căng thẳng đã leo thang theo chuỗi nào?

Diễn biến leo thang có thể tóm tắt như sau:

• Đàm phán Mỹ–Iran thất bại, sau đó xuất hiện lệnh phong tỏa của Hải quân Mỹ .
• Ông Trump cảnh báo các tàu Iran tiến gần khu vực phong tỏa có thể bị phá hủy .
• Iran dọa ngừng thương mại vùng Vịnh nếu phong tỏa không được dỡ bỏ .
• Một tàu hàng sau đó bị tấn công gần Sirik, phía đông eo biển, trong lúc Mỹ và Iran vẫn trao đổi đề xuất về lối ra cho chiến tranh .
• Washington kết hợp sức ép hải quân với trừng phạt và cảnh báo về các biện pháp kinh tế thứ cấp .

Tổ hợp này làm tăng nguy cơ tính toán sai. Mỹ nói đang nhắm vào lưu thông hàng hải liên quan các cảng Iran, nhưng môi trường thực tế có cả tàu buôn trung lập và hải quân đồng minh. Việc ông Trump được đưa tin nói Mỹ sẽ hướng dẫn các tàu trung lập bị kẹt ra khỏi khu vực cho thấy vận tải thương mại có thể bị cuốn vào việc thực thi quân sự và phản áp lực từ Iran nhanh đến mức nào .

Trung Quốc bị kéo vào cuộc khủng hoảng Hormuz như thế nào?

Trung Quốc liên quan đến khủng hoảng theo hai hướng chính: an ninh năng lượng và sức ép trừng phạt.

Thứ nhất, chính quyền Trump áp lệnh trừng phạt với một nhà máy lọc dầu lớn đặt tại Trung Quốc và khoảng 40 công ty vận tải biển cùng tàu chở dầu tham gia vận chuyển dầu Iran, theo các bản tin dựa trên AP . Động thái này được mô tả là một phần trong chiến dịch rộng hơn nhằm cắt nguồn thu dầu mỏ của Iran và thực thi trừng phạt thứ cấp đối với doanh nghiệp hoặc quốc gia làm ăn với Iran . Trừng phạt thứ cấp, nói đơn giản, là cách Washington gây sức ép không chỉ lên Iran mà cả các bên thứ ba còn giao dịch với Tehran.

Thứ hai, Mỹ cũng trừng phạt ba công ty Trung Quốc bị cáo buộc cung cấp hình ảnh vệ tinh giúp Iran tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào lực lượng Mỹ ở Trung Đông . Điều này đẩy tranh chấp vượt khỏi câu chuyện mua dầu, sang cáo buộc hỗ trợ tác chiến.

Vì vậy, hội nghị Trump–Tập không còn chỉ là một cuộc gặp song phương về thương mại. Asia Times đưa tin hội nghị tại Bắc Kinh ngày 14–15/5 dự kiến bàn về dầu Iran cùng Đài Loan, thương mại, nhân quyền và kiểm soát công nghệ . Reuters/Al-Monitor cho biết chiến tranh Iran có khả năng chi phối cuộc gặp, và Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent nói hai nhà lãnh đạo sẽ thảo luận về chiến tranh, đồng thời kêu gọi Trung Quốc giúp mở Hormuz cho vận tải biển quốc tế .

Bắc Kinh cũng có lý do an ninh năng lượng trực tiếp để quan tâm. NDTV đưa tin nhập khẩu dầu thô của Trung Quốc giảm 20% trong tháng 4 vì gián đoạn tại eo biển Hormuz . Điều này tạo ra một thế lưỡng nan: Trung Quốc có thể muốn ổn định ở Hormuz, nhưng trừng phạt thứ cấp của Mỹ lại biến Iran thành một điểm va chạm trong quan hệ Mỹ–Trung.

Những dấu hiệu cần theo dõi tiếp

Bước tiếp theo của khủng hoảng phụ thuộc vào bốn câu hỏi:

• Phong tỏa có còn hẹp không? Vấn đề then chốt là Mỹ có tiếp tục giới hạn thực thi với tàu ra vào các cảng Iran hay mở rộng sang lưu thông rộng hơn qua Hormuz .
• HMS Dragon có tham gia nhiệm vụ thực tế không? Anh đang bố trí khu trục hạm để có thể hỗ trợ một nỗ lực an ninh đa quốc gia trong tương lai, nhưng nhiệm vụ vẫn được mô tả là phụ thuộc điều kiện .
• Trung Quốc hợp tác hay chống lại sức ép? Dầu Iran và chiến tranh đã nằm trong chương trình nghị sự Trump–Tập, nên phản ứng của Bắc Kinh trước trừng phạt Mỹ có thể ảnh hưởng cả ngoại giao vùng Vịnh lẫn quan hệ Mỹ–Trung .
• Các vụ tấn công tàu thương mại có tiếp diễn không? Vụ tấn công gần Sirik cho thấy vì sao một lệnh phong tỏa giới hạn vẫn có thể biến thành tình trạng khẩn cấp hàng hải rộng hơn .

Tóm lại, khủng hoảng eo biển Hormuz hiện là ba cuộc khủng hoảng cùng lúc: đối đầu hàng hải Mỹ–Iran, nỗ lực Anh–Pháp chuẩn bị lá chắn cho tàu thương mại, và cuộc đấu trừng phạt xoay quanh vai trò của Trung Quốc trong dòng chảy dầu Iran. Nguy cơ trước mắt là va chạm hoặc nhận diện nhầm trên biển; vấn đề chiến lược lớn hơn là liệu sức ép lên Trung Quốc có giúp kiềm chế Iran hay khiến một thỏa thuận ngoại giao khó đạt hơn.