Cú sốc năng lượng ở châu Âu: Hormuz gián đoạn, hóa đơn nhiên liệu tăng và rủi ro mùa đông

Thị trường năng lượng đang truyền cú sốc nguồn cung từ Vịnh Ba Tư thẳng tới ngân sách của các hộ gia đình châu Âu. Việc đi lại qua eo biển Hormuz bị hạn chế đã làm giảm dòng dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG), từ đó đẩy chi phí dầu thô, khí đốt, vận tải biển và nhiên liệu tinh chế đi lên. Châu Âu có thể giảm bớt tác động nếu gián đoạn chỉ ngắn hạn; nhưng nếu kéo dài, tình hình sẽ khó xoay xở hơn nhiều khi mùa đông đến gần, lượng khí dự trữ tương đối thấp và EU đã có lộ trình pháp lý chấm dứt nhập khí đốt Nga.3332

Điểm nghẽn Hormuz: cú sốc đồng thời với dầu mỏ và LNG

Eo biển Hormuz là một tuyến hàng hải then chốt đối với xuất khẩu năng lượng toàn cầu. Một tài liệu của Nghị viện châu Âu ước tính việc đóng tuyến này đã làm giảm khoảng 15% lượng dầu vận chuyển bằng đường biển trên thế giới và 20% lượng LNG. Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB) ước tính dòng vận chuyển bị gián đoạn tương đương khoảng 20 triệu thùng dầu mỗi ngày, tức gần một phần năm nguồn cung dầu toàn cầu.322

Hệ quả không dừng ở giá một thùng dầu thô. Đứt quãng thị trường dầu khiến xăng, diesel và dầu sưởi đắt hơn. Khan hiếm LNG đẩy giá khí đốt lên, còn cước vận tải và phí bảo hiểm cao hơn có thể làm tăng giá năng lượng khi đến tay người mua. Hóa đơn điện cũng có thể bị ảnh hưởng, nhất là tại những thị trường mà các nhà máy điện khí thường quyết định giá điện bán buôn.

Diễn biến giá không chỉ theo một chiều. Ngày 15/6, giá dầu Brent ở khoảng 83 USD/thùng và giá khí đốt châu Âu khoảng 42 euro/MWh, đều thấp hơn những ngày trước đó do kỳ vọng giảm căng thẳng. Tuy vậy, việc giá hạ sau một đợt tăng mạnh không xóa đi rủi ro an ninh nguồn cung nếu hoạt động hàng hải vẫn bị bó hẹp.3

Người dân và doanh nghiệp chịu tác động ra sao?

Tác động thấy rõ nhất tại cây xăng, hóa đơn sưởi và chi phí điện. Theo dữ liệu Eurostat được Nghị viện châu Âu sử dụng, trong tháng 4, giá diesel tại khu vực đồng euro tăng 7,9% so với tháng trước, còn giá xăng tăng 2,4%.3

Với các hộ gia đình, điều này làm giảm sức mua thực tế: chi phí đi lại, giao hàng, sản xuất lương thực và sưởi ấm đều tăng. Với doanh nghiệp, năng lượng và vận tải đắt hơn sẽ bào mòn biên lợi nhuận hoặc được chuyển vào giá bán. Các ngành sản xuất, nông nghiệp, vận tải hàng hóa, bán lẻ và du lịch đều có thể chịu sức ép, dù mức độ khác nhau tùy cơ cấu năng lượng mỗi nước.

Hy Lạp: hỗ trợ người tiêu dùng lẫn khu vực sản xuất

Hy Lạp là nước có nhóm biện pháp được ghi nhận rõ nhất trong các tài liệu hiện có. Tháng 3, chính phủ nước này thông báo áp trần biên lợi nhuận trong ba tháng đối với nhiên liệu và hàng hóa siêu thị nhằm ngăn đầu cơ. Các trạm bán xăng và diesel bị giới hạn biên lợi nhuận ở mức 0,12 euro/lít so với giá bán buôn.49

Bảng tổng hợp của Ủy ban châu Âu cho biết Hy Lạp cũng tham gia sáng kiến của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) về giải phóng dự trữ dầu chiến lược; duy trì trợ giá diesel bán lẻ cho ô tô đến ngày 30/9/2026, giảm dần từ 0,16 xuống 0,10 euro/lít; trợ giá 15% cho nông dân mua phân bón; bù đắp cho các hãng phà thực hiện giảm giá bắt buộc cho nhóm dễ tổn thương; và hỗ trợ giá điện hộ gia đình ở mức 0,04 euro/kWh, đã gồm thuế, với khách hàng dùng dưới 25 MWh mỗi năm.47

Các chính sách này nhắm vào những điểm nhạy cảm nhất: nhiên liệu đường bộ, điện sinh hoạt, nông nghiệp và giao thông phà. Chúng có thể giảm cú sốc tức thời đối với người dân, nhưng không thể xóa bỏ mức độ phụ thuộc của Hy Lạp vào giá năng lượng nhập khẩu.

Cyprus: rủi ro của một đảo quốc và giá xăng đi lên

Cyprus đặc biệt nhạy cảm với các cú sốc nhiên liệu nhập khẩu và chi phí hàng hải. Dữ liệu được cung cấp cho thấy Cyprus là một trong hai nước EU có giá xăng tăng từ tháng 5 sang tháng 6/2026, tăng 0,7%, trong khi bình quân khu vực đồng euro giảm trong cùng kỳ.12

Các nguồn hiện có không xác nhận một gói hỗ trợ khẩn cấp mới, cụ thể của Cyprus. Đây là điểm cần phân biệt: mức độ dễ tổn thương trước cú sốc không đồng nghĩa với việc một biện pháp can thiệp cấp quốc gia đã được ban hành.

Italy: áp lực giá nhiên liệu dù thị trường có lúc hạ nhiệt

Italy cũng đáng chú ý trong dữ liệu tháng 5 đến tháng 6: giá diesel chỉ giảm 1,4%, thuộc nhóm giảm ít nhất EU, trong khi giá xăng tăng 0,5%.12 Với một nền kinh tế có quy mô lớn ở các lĩnh vực sản xuất, logistics, nông nghiệp và tiêu dùng, chi phí khí đốt và nhiên liệu kéo dài có thể làm tăng đầu vào, đồng thời làm suy yếu sức mua hộ gia đình.

Tài liệu được cung cấp không xác nhận một gói ứng phó khẩn cấp riêng cho Italy ở thời điểm hiện tại. Vì vậy, phù hợp hơn là đánh giá sức ép lên người tiêu dùng và doanh nghiệp Italy, thay vì suy đoán về một phản ứng chính sách chưa được chứng thực.

Bắc Macedonia: có phơi nhiễm, nhưng thiếu dữ liệu chính sách được xác thực

Bắc Macedonia dễ bị ảnh hưởng bởi chi phí dầu, khí đốt và điện nhập khẩu tăng, điều có thể đè nặng lên ngân sách hộ gia đình và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Tuy nhiên, các nguồn được cung cấp không có dữ liệu giá hiện hành đã xác thực hoặc biện pháp khẩn cấp mới của nước này. Mọi đánh giá về phản ứng cụ thể nên được giữ ở mức thận trọng cho đến khi có thông tin chính thức từ cơ quan quốc gia.

Vì sao đây là bài toán lạm phát và ECB?

Một cú sốc năng lượng có thể tạo ra tổ hợp khó xử: tăng trưởng chậm hơn nhưng lạm phát toàn phần cao hơn. ECB cho biết lạm phát giá năng lượng đã tăng vọt lên 10,9% trong tháng 4, từ 5,1% trong tháng 3; lạm phát thực phẩm cũng nhích lên. Chi phí phát hành nợ theo giá thị trường của doanh nghiệp tăng lên 3,9% trong tháng 3, so với 3,5% vào tháng 2.21

Dự báo tháng 3 của ECB giả định giá dầu có thể đạt đỉnh khoảng 90 USD/thùng và giá khí đốt khoảng 50 euro/MWh trong quý II/2026. Theo kịch bản cơ sở này, năng lượng đắt hơn sẽ đẩy lạm phát lên, đồng thời làm suy giảm sức mua, tiêu dùng và tăng trưởng GDP trong ngắn hạn.19

Hướng đi của chính sách tiền tệ phụ thuộc vào việc cú sốc chỉ là một đợt tăng giá do yếu tố bên ngoài hay lan sang lạm phát rộng và dai dẳng hơn. Tháng 6, ECB tăng các lãi suất chủ chốt thêm 25 điểm cơ bản, đưa lãi suất tiền gửi lên 2,25%.18 Đến tháng 7, ECB giữ nguyên cả ba mức lãi suất, trong đó lãi suất tiền gửi vẫn là 2,25%, khi lạm phát khu vực đồng euro giảm về 2,8% trong tháng 6 và lạm phát năng lượng giảm còn 8,5%.17

Với thị trường tài chính, các kênh truyền dẫn chính là kỳ vọng lạm phát cao hơn, nguy cơ lãi suất duy trì cao hơn và chi phí vốn tăng. Doanh nghiệp tiêu thụ nhiều năng lượng hoặc phụ thuộc vào chi tiêu hộ gia đình có thể chứng kiến lợi nhuận suy yếu, trong khi việc vay vốn đắt hơn gây thêm áp lực cho người dân, doanh nghiệp và ngân sách nhà nước.

Mùa đông mới là phép thử thực sự

Thách thức trước mắt của châu Âu không chỉ nằm ở mức giá hiện nay, mà là khả năng bảo đảm nguồn cung qua mùa lạnh.

• Kho khí đốt thấp làm giảm vùng đệm. Tòa Kiểm toán châu Âu cảnh báo EU đang tiến gần mùa đông với lượng khí dự trữ thấp bất thường, khiến khối khó hấp thụ các gián đoạn nguồn cung hoặc cạnh tranh giành các chuyến LNG hơn.33
• Nguồn cung Nga đang bị loại bỏ theo luật. Nhập LNG từ Nga sẽ bị cấm hoàn toàn vào cuối năm 2026; khí đốt Nga qua đường ống sẽ được loại bỏ dần trong năm 2027 theo quy định khí đốt REPowerEU.25
• Khoảng trống đầu tư làm giảm tính linh hoạt. Các kiểm toán viên nhận định EU chưa đầu tư đủ vào đa dạng hóa nguồn cung, năng lượng tái tạo và hạ tầng lưới điện để đạt mục tiêu độc lập năng lượng. Vấn đề không chỉ là mua được bao nhiêu năng lượng, mà còn là khả năng luân chuyển điện và khí đốt qua biên giới thuận lợi đến đâu.33
• Hormuz làm tăng giá nguồn thay thế. Khi các chuyến LNG và dầu bị chậm trễ, đổi tuyến hoặc chịu bảo hiểm đắt hơn, châu Âu phải tìm nguồn thay thế trong một thị trường toàn cầu vốn đã căng thẳng.322

Việc loại bỏ khí đốt Nga nhằm củng cố an ninh năng lượng dài hạn. Song về ngắn hạn, thời điểm chuyển đổi này tạo ra thách thức vận hành lớn: nguồn thay thế, năng lực dự trữ và hạ tầng phải đủ mạnh ngay khi hệ thống đang chịu áp lực.

Chính phủ có thể làm gì và phải đánh đổi gì?

Các quan chức EU đã cân nhắc khôi phục một phần bộ công cụ ứng phó khủng hoảng năng lượng năm 2022, bao gồm đề xuất giảm phí lưới điện và thuế đánh vào điện.48 Ở cấp quốc gia, các lựa chọn thực tế gồm hỗ trợ có mục tiêu cho hóa đơn, giảm giá nhiên liệu trong thời hạn nhất định, giải phóng dự trữ chiến lược, trợ giúp nhóm dễ tổn thương và lĩnh vực thiết yếu, cùng biện pháp ngăn biên lợi nhuận quá mức.

Tính mục tiêu là yếu tố then chốt. Trợ giá đại trà có thể nhanh chóng hạ nhiệt cú sốc giá dễ thấy, nhưng tốn kém và làm giảm động lực tiết kiệm năng lượng. Các biện pháp bảo vệ hộ thu nhập thấp cùng dịch vụ thiết yếu, song vẫn duy trì tín hiệu giá, thường phù hợp hơn với một đợt gián đoạn chưa rõ thời gian kéo dài.

Kết luận

Rủi ro năng lượng của châu Âu là sự chồng lấn của nhiều yếu tố: gián đoạn vận chuyển năng lượng từ Vịnh Ba Tư đang làm giá dầu, khí đốt và nhiên liệu tăng, đúng lúc lượng dự trữ, hạ tầng và quá trình rời bỏ khí đốt Nga khiến sai số an toàn thu hẹp. Hy Lạp đã triển khai gói biện pháp có ghi nhận gồm kiểm soát biên lợi nhuận và hỗ trợ có mục tiêu. Cyprus và Italy ghi nhận áp lực giá nhiên liệu trong dữ liệu hiện có, nhưng bằng chứng về các gói mới ở cấp quốc gia còn hạn chế; với Bắc Macedonia, tài liệu hiện chưa xác nhận các biện pháp hiện hành.474912

Một đợt gián đoạn ngắn có thể được xử lý nhờ hàng tồn kho, đổi tuyến vận tải và hỗ trợ có mục tiêu. Nhưng nếu gián đoạn kéo dài, đi kèm mùa đông lạnh, kho dự trữ thấp và nguồn LNG Nga giảm, đây sẽ là phép thử nghiêm trọng hơn nhiều: hóa đơn hộ gia đình tăng, kiểm soát lạm phát khó hơn và chi phí kinh tế của quá trình chuyển đổi an ninh năng lượng châu Âu lớn hơn.332