Vì sao Nhật Bản đang đối mặt với tình trạng thiếu nam châm đất hiếm nghiêm trọng?

Dữ liệu thương mại cho thấy tác động khá nhanh: xuất khẩu nam châm đất hiếm từ Trung Quốc sang Nhật Bản đã giảm đáng kể trước khi chỉ phục hồi nhẹ, khiến nhiều nhà sản xuất vẫn báo cáo thiếu hụt sau đó nhiều tháng .

Vì sao nam châm đất hiếm lại quan trọng?

Nam châm đất hiếm — đặc biệt là nam châm neodymium‑sắt‑bo (NdFeB) — là thành phần then chốt trong các động cơ hiệu suất cao và thiết bị điện tử thu nhỏ.

Chúng được sử dụng trong nhiều lĩnh vực quan trọng:

• Động cơ xe điện và xe hybrid
• Robot và máy móc công nghiệp
• Điện tử tiêu dùng và cảm biến
• Máy phát điện trong tuabin gió
• Hệ thống quốc phòng và hàng không vũ trụ

Do tạo ra từ trường mạnh trong kích thước nhỏ, nhiều công nghệ hiện đại gần như không thể hoạt động hiệu quả nếu thiếu loại nam châm này.

Những ngành và công ty chịu ảnh hưởng nặng nhất

Sự thiếu hụt đang lan rộng qua nhiều lĩnh vực sản xuất của Nhật Bản.

Ô tô và xe điện
Động cơ điện phụ thuộc rất nhiều vào nam châm đất hiếm, khiến các hãng xe và nhà cung ứng linh kiện dễ bị tổn thương khi nguồn cung gián đoạn.

Điện tử và linh kiện
Các công ty sản xuất cảm biến, tụ điện và vật liệu điện tử cũng cần đất hiếm. Ví dụ, nhà sản xuất linh kiện TDK cho biết việc mua nguyên liệu đã trở nên “cực kỳ khó khăn” do các hạn chế xuất khẩu từ Trung Quốc, buộc công ty phải tìm nguồn cung thay thế .

Quốc phòng và hàng không vũ trụ
Vì các biện pháp kiểm soát nhắm tới vật liệu lưỡng dụng, các ngành liên quan đến công nghệ quốc phòng đặc biệt nhạy cảm với thay đổi trong cấp phép xuất khẩu.

Máy móc công nghiệp và robot
Các động cơ chính xác và bộ truyền động dùng trong tự động hóa nhà máy cũng phụ thuộc vào nam châm hiệu suất cao.

Ngoài ra, năm 2026 Trung Quốc còn đưa 20 thực thể Nhật Bản — bao gồm cả Subaru — vào danh sách theo dõi kiểm soát xuất khẩu, với lý do khó xác minh mục đích sử dụng cuối của các vật liệu lưỡng dụng .

Nhật Bản vẫn phụ thuộc lớn vào Trung Quốc

Dù đã nỗ lực giảm phụ thuộc sau cuộc tranh chấp đất hiếm năm 2010, Nhật Bản vẫn dựa nhiều vào nguồn cung từ Trung Quốc.

• Năm 2024, Nhật Bản nhập hơn 5,2 triệu kg kim loại đất hiếm từ Trung Quốc, tương đương khoảng 63% tổng nhập khẩu .
• Một số ước tính khác cho thấy mức phụ thuộc dao động khoảng 60% đến hơn 70%, tùy loại vật liệu và thời điểm .

Sự phụ thuộc còn sâu hơn ở các khâu tinh luyện và sản xuất nam châm. Trung Quốc hiện kiểm soát hơn 90% năng lực xử lý đất hiếm toàn cầu, mang lại lợi thế lớn khi nước này áp đặt hạn chế xuất khẩu .

Điều đó có nghĩa là ngay cả khi quặng đất hiếm được khai thác ở quốc gia khác, chúng vẫn thường phải được tinh luyện tại Trung Quốc trước khi đi vào chuỗi cung ứng sản xuất toàn cầu.

Nhật Bản đang làm gì để giảm rủi ro?

Cuộc khủng hoảng hiện tại đang thúc đẩy Tokyo và các doanh nghiệp đẩy nhanh chiến lược đảm bảo nguồn cung đất hiếm.

Đa dạng hóa nguồn khai thác và chế biến
Các công ty Nhật đang đầu tư vào dự án đất hiếm tại Đông Nam Á — đặc biệt ở Việt Nam, Philippines và Malaysia — nhằm xây dựng chuỗi cung ứng “China‑plus” để giảm phụ thuộc .

Chiến lược tài nguyên do chính phủ hỗ trợ
Nhật Bản cũng hợp tác với các đối tác như nhóm G7 nhằm củng cố an ninh chuỗi cung ứng khoáng sản quan trọng .

Tái chế và “khai thác đô thị”
Nhật đầu tư mạnh vào công nghệ thu hồi đất hiếm từ thiết bị điện tử cũ và chất thải công nghiệp.

Giảm sử dụng đất hiếm nặng
Các hãng sản xuất đang nghiên cứu thiết kế nam châm và động cơ mới cần ít nguyên tố khan hiếm như dysprosium hoặc terbium.

Tuy nhiên, những giải pháp này cần nhiều năm để mở rộng quy mô. Trong ngắn hạn, vai trò thống trị của Trung Quốc trong tinh luyện đất hiếm và sản xuất nam châm vẫn là nút thắt lớn.

Rủi ro lớn hơn đối với chuỗi cung ứng toàn cầu

Cuộc thiếu hụt ở Nhật Bản không chỉ là một tranh chấp thương mại song phương. Nó phản ánh một lỗ hổng lớn trong chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu.

Đất hiếm là nguyên liệu nền tảng cho nhiều ngành — từ xe điện, năng lượng tái tạo đến hệ thống quốc phòng tiên tiến. Khi Trung Quốc kiểm soát phần lớn khâu tinh luyện và sản xuất nam châm, bất kỳ hạn chế xuất khẩu nào cũng có thể nhanh chóng gây hiệu ứng dây chuyền trên toàn thế giới.

Các nhà phân tích dự báo tình trạng tắc nghẽn nguồn cung và biến động giá đất hiếm có thể tiếp tục kéo dài trong năm 2026 và sau đó .

Đối với Nhật Bản và các nền kinh tế sản xuất tiên tiến khác, cuộc khủng hoảng này nhấn mạnh một thực tế: tìm nguồn thay thế cho khoáng sản chiến lược là điều khả thi, nhưng để thay thế hoàn toàn vị thế của Trung Quốc trong chuỗi cung ứng đất hiếm sẽ cần thời gian và đầu tư dài hạn.