'Tối ưu hóa' trong thời đại AI: Vì sao nhân viên công nghệ Trung Quốc sợ bị 'tối ưu' khỏi công việc?

Hiện tượng 'Sa thải thầm lặng'

Trên khắp lĩnh vực công nghệ Trung Quốc, các công ty đã âm thầm thu hẹp quy mô – không phải qua những thông báo sa thải hàng loạt ầm ĩ, mà qua việc loại bỏ các nhân viên hợp đồng một cách lặng lẽ. Một công ty nổi tiếng bắt đầu sa thải nhân viên hợp đồng từ tháng 3 năm 2026 sau khi yêu cầu nhân viên sử dụng các công cụ AI, bao gồm tác nhân AI OpenClaw, mà không có bất kỳ thông báo công khai nào . Cách tiếp cận "thầm lặng" này phổ biến đến mức Reuters, Bloomberg, và South China Morning Post đều đưa tin về nó như một xu hướng nổi bật của năm 2026 .

Quy mô rất đáng kể. Các công ty lớn bao gồm Alibaba, Tencent, ByteDance, Meituan và Baidu được cho là đã cắt giảm hơn 130.000 việc làm trong quá trình chuyển đổi AI, với một số bộ phận – đặc biệt là du lịch, nội dung và hỗ trợ thương mại điện tử – chứng kiến mức cắt giảm từ 30% đến 50% . Viện nghiên cứu Anbound có trụ sở tại Bắc Kinh cảnh báo rằng khi những người lao động thuộc tầng lớp trung lưu và giới trẻ lo lắng rằng AI có thể phá vỡ sự nghiệp của họ, "họ có xu hướng cắt giảm chi tiêu và tăng tiết kiệm phòng ngừa rủi ro trong trường hợp bị sa thải" .

Vụ Meituan: Điểm nóng của nỗi sợ hãi toàn ngành

Vào cuối tháng 5 và tháng 6 năm 2026, các ảnh chụp màn hình tin nhắn đã lan truyền rộng rãi trên mạng xã hội Trung Quốc, tuyên bố Meituan có kế hoạch cắt giảm tới một nửa số nhân viên các vị trí sản phẩm vào cuối tháng 6 . Meituan đã công khai phủ nhận các báo cáo này. Tuy nhiên, cổ phiếu của họ vẫn giảm mạnh, chạm đáy hai năm vào cuối tháng 5 ngay sau khi lời phủ nhận không thể trấn an được các nhà đầu tư .

Một báo cáo của SCMP đã ghi lại chính xác tâm trạng này: khi một người bạn hỏi thăm một nhân viên Meituan sau những tin đồn sa thải mới nhất, người lao động này trả lời một cách chua chát: "Tôi cũng không biết liệu người tiếp theo có phải là mình không" . Sự lo lắng đang lên cao trên khắp công ty, không ai cảm thấy an toàn.

Sau đó, vào tháng 7 năm 2026, Caixin đưa tin rằng Meituan thực sự đã cắt giảm việc làm sau một cuộc chiến giá bán lẻ tức thời tốn kém – một lý do kinh doanh riêng biệt, nhưng nó càng củng cố cảm giác rằng không ai là an toàn . Động thái tương tự – phủ nhận kế hoạch sa thải hàng loạt trong khi vẫn tiếp tục cắt giảm thực tế – cũng đã được báo cáo tại Baidu, Xiaomi và ByteDance . Khoảng cách giữa những gì các công ty nói công khai và những gì người lao động trải nghiệm thực tế là nguồn gốc chính của sự ngờ vực.

Một rào cản pháp lý – với những lỗ hổng lớn

Vào tháng 4–5 năm 2026, các tòa án Trung Quốc tại Hàng Châu đã phán quyết rằng các công ty không thể sa thải nhân viên chỉ để thay thế họ bằng AI, coi đó là bất hợp pháp trong một tiền lệ quan trọng về quyền lao động . Vụ việc liên quan đến một công ty công nghệ đã cố gắng điều chuyển và cắt giảm mạnh lương của một nhân viên có công việc đã được tự động hóa bởi AI, dẫn đến việc anh ta bị sa thải.

Tuy nhiên, phán quyết này chỉ bao gồm việc chấm dứt hợp đồng trực tiếp vì lý do AI. Nó không ngăn chặn được việc "thầm lặng" loại bỏ các nhà thầu, không gia hạn hợp đồng, hoặc cắt giảm do tái cấu trúc trên danh nghĩa là vì hiệu suất hoặc hiệu quả. Tòa án đã tạo ra một rào cản pháp lý cho nhân viên chính thức, nhưng nó gần như không làm chậm lại các hình thức rút lui thầm lặng đang định hình thời đại hiện tại.

Điểm mấu chốt

Sự lo lắng của nhân viên công nghệ Trung Quốc năm 2026 không chỉ về AI – mà còn về niềm tin rằng "việc áp dụng AI" đang được sử dụng như một lý do hợp lý hóa cho việc cắt giảm lực lượng lao động sâu rộng, liên tục mà các công ty công khai phủ nhận nhưng lại âm thầm thực hiện thông qua các nhà thầu và sự luân chuyển dựa trên hiệu suất. Meituan nằm ở trung tâm của điều này bởi vì khoảng cách giữa lời phủ nhận của họ và thực tế mà nhân viên cảm nhận là đặc biệt rộng, nhưng mô hình này mang tính toàn ngành. Câu hỏi mà người lao động thì thầm trong các cuộc trò chuyện riêng tư và hành lang văn phòng thật thẳng thừng: Liệu một hệ thống AI có thể làm đủ công việc của tôi để ban lãnh đạo cắt giảm tôi không?