Sáu tháng sau chiến dịch Sư tử Gầm vang, chiến tranh Iran chỉ tạm lắng trong bất ổn

Sáu tháng sau khi Israel và Mỹ phát động các cuộc tấn công phối hợp nhằm vào Iran ngày 28/2, cuộc chiến chưa mang lại một thỏa thuận dứt điểm hay nền hòa bình ổn định. Israel và Washington nói chiến dịch là hành động phủ đầu cần thiết để làm suy yếu năng lực hạt nhân và tên lửa của Iran. Tehran đáp trả bằng các đợt tấn công nhằm vào Israel, lực lượng Mỹ và nhiều mục tiêu trong khu vực. Một bản ghi nhớ đạt được vào tháng 6 từng mở ra cơ hội ngoại giao, nhưng hết hiệu lực vào tháng 8 khi đàm phán đình trệ. 1718

Tình trạng hiện nay phù hợp nhất với mô tả “tạm lắng trong bất ổn”: răn đe quân sự và sức ép kinh tế vẫn chi phối diễn biến, trong khi Israel khẳng định có thể tiếp tục tấn công ngay cả khi Washington và Tehran đạt một thỏa thuận mới.

Vì sao Mỹ và Israel mở chiến dịch tấn công?

Israel mô tả chiến dịch Sư tử Gầm vang là một cuộc tiến công phối hợp với quân đội Mỹ, nhằm làm suy yếu ban lãnh đạo, hạ tầng quân sự của Iran và điều mà nước này gọi là mối đe dọa sống còn đối với Israel, khu vực Trung Đông và thế giới. 3444 Reuters đưa tin Israel coi đây là một cuộc tấn công phủ đầu, diễn ra trong lúc các nỗ lực ngoại giao về chương trình hạt nhân Iran đã đứng trước nguy cơ đổ vỡ. 51

Các mục tiêu được nêu gồm trung tâm chỉ huy, hệ thống phòng không, cơ sở tên lửa, tài sản hải quân và hạ tầng liên quan đến chương trình hạt nhân. 3743 Theo truyền thông nhà nước Iran được Reuters dẫn lại, Lãnh tụ tối cao Iran Ali Khamenei cũng thiệt mạng trong các đợt không kích mở màn. 50

Đây là cách các chính phủ phát động chiến dịch giải thích cho hành động của mình. Tuy nhiên, những tuyên bố đó không tự động chứng minh rằng các cuộc tấn công đã loại bỏ năng lực hạt nhân hay tên lửa dài hạn của Iran. Đây vẫn là câu hỏi trung tâm trong các cuộc đàm phán sau đó.

Iran đáp trả, nhưng các tuyên bố trên chiến trường vẫn gây tranh cãi

Iran đáp trả bằng tên lửa và máy bay không người lái nhằm vào Israel, lực lượng Mỹ và các mục tiêu ở nhiều quốc gia trong khu vực. Reuters sau đó đưa tin Iran đã sử dụng tên lửa tầm xa; một đợt tấn công khiến hàng chục người bị thương gần một cơ sở hạt nhân của Israel. 49 Reuters cũng cho biết Iran đã phóng hàng trăm tên lửa và máy bay không người lái sau cuộc tấn công ban đầu. 50

Một số tài khoản đưa ra các con số như hơn 200 tên lửa và máy bay không người lái, 11 người thiệt mạng và hơn 140 người bị thương. Tuy nhiên, những số liệu này không được các nguồn đáng tin cậy nhất trong tài liệu hiện có xác lập một cách nhất quán. Vì vậy, chúng nên được xem là các tuyên bố thời chiến đã được đưa tin, thay vì những tổng số cuối cùng.

Điều tương tự cũng đúng với các phát biểu trái chiều về hải quân Iran. Tuyên bố rằng lực lượng này đã bị phá hủy và lời phủ nhận từ giới chức Iran là hai cách diễn giải đối lập; các tài liệu hiện có chưa đủ để kiểm chứng độc lập toàn bộ tuyên bố của bên nào. Kết luận thận trọng nhất là chiến dịch mở màn đã gây thiệt hại nghiêm trọng cho hạ tầng quân sự Iran, nhưng chưa chứng minh được Tehran mất hoàn toàn khả năng đáp trả.

Thương vong dân sự và hệ lụy lan rộng trong khu vực

Giao tranh đã mở rộng rủi ro an ninh vượt ra ngoài ba bên trực tiếp tham chiến. Nhân sự và căn cứ Mỹ, Israel, các nước vùng Vịnh, hoạt động hàng hải và hạ tầng năng lượng đều trở thành những điểm dễ bị tấn công hoặc gây sức ép. Reuters đưa tin các cuộc tấn công của Iran đã vươn tới ít nhất bảy quốc gia có căn cứ Mỹ; các nguồn khác ghi nhận thương vong tại Israel và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất. 5057

Việc xác minh thương vong dân sự đặc biệt khó khăn khi chiến sự vẫn tiếp diễn. BBC dẫn nhóm giám sát Human Rights Activists in Iran cho biết 1.407 người đã thiệt mạng tại Iran, trong đó có 214 trẻ em, đồng thời lưu ý rằng các con số này không thể được kiểm chứng độc lập đầy đủ. 52 Những nguồn khác đưa ra tổng số khác biệt đáng kể, cho thấy số liệu thương vong cần luôn được gắn với nguồn và cách quy thuộc cụ thể, thay vì trình bày như sự thật tuyệt đối.

Vì sao eo biển Hormuz trở thành tâm điểm?

Eo biển Hormuz trở thành cả điểm nóng quân sự lẫn công cụ mặc cả ngoại giao. Tuyến hàng hải này giữ vai trò quan trọng đối với vận chuyển năng lượng của khu vực, nên mọi đe dọa đối với hoạt động qua lại đều làm gia tăng rủi ro cho các nước vùng Vịnh, tàu thương mại và thị trường năng lượng toàn cầu.

Mở lại eo biển là một nội dung trọng tâm trong bản ghi nhớ Mỹ-Iran hồi tháng 6. Văn bản này cũng hướng tới việc chấm dứt thù địch và tạo thời gian cho các cuộc đàm phán về chương trình hạt nhân Iran cùng việc nới lỏng trừng phạt. 172024 Việc Hormuz được đặt ở vị trí trung tâm cho thấy hệ quả của cuộc chiến không chỉ nằm ở các cuộc đấu tên lửa: quyền tiếp cận hàng hải và sức ép kinh tế đã trở thành một phần cốt lõi trong chiến lược xung đột.

Các nguồn hiện có cho thấy chiến tranh và trừng phạt đã gây khó khăn kinh tế, đồng thời làm gia tăng sức ép lên Iran. Tuy nhiên, chưa có đủ dữ liệu đáng tin cậy để gắn cho cuộc xung đột một con số chính xác về lạm phát, mức sụt giảm sản lượng hay mức độ thiếu thốn của dân thường. Những số liệu như vậy cần được tiếp cận thận trọng.

Bản ghi nhớ tháng 6 đạt được gì, và bỏ ngỏ điều gì?

Pakistan và Qatar đã hỗ trợ trung gian cho một bản ghi nhớ 14 điểm giữa Mỹ và Iran, có hiệu lực vào tháng 6. Văn bản nhằm chấm dứt hoạt động quân sự, xử lý các lệnh phong tỏa đối nghịch tại eo biển Hormuz và mở ra tiến trình đàm phán kéo dài 60 ngày. 171920

Thỏa thuận có ý nghĩa vì thay thế nguy cơ leo thang tức thời bằng một khuôn khổ đối thoại. Nhưng nó trì hoãn các tranh chấp khó nhất thay vì giải quyết chúng, gồm:

• phạm vi và cơ chế xác minh các giới hạn đối với chương trình hạt nhân Iran;
• nới lỏng trừng phạt và các điều kiện kinh tế của một thỏa thuận;
• chương trình tên lửa đạn đạo của Iran;
• quy chế tương lai của eo biển Hormuz; và
• vai trò cũng như nghĩa vụ của Israel trong một thỏa thuận Mỹ-Iran.

The Guardian đưa tin khuôn khổ này không đặt ra hạn chế đối với tên lửa đạn đạo của Iran. 6 Đánh giá của Arms Control Association cũng mô tả bản ghi nhớ là một thỏa thuận phi hạt nhân, không tự nó khép lại các con đường có thể dẫn Iran tới vũ khí hạt nhân, dù vẫn có thể tạo lối quay lại các cuộc đàm phán có thể kiểm chứng. 11

Khi bản ghi nhớ được công bố, Reuters cảnh báo rằng biến một thỏa thuận sơ bộ thành văn kiện lâu dài sẽ khó khăn hơn nhiều. 17 Nhận định này đã trở thành hiện thực khi bản ghi nhớ hết hiệu lực ngày 17/8 trong bối cảnh đàm phán sa sút. 18

Vì sao Israel cho rằng một thỏa thuận Mỹ-Iran vẫn chưa đủ?

Lập trường của Israel đã trở thành một trong những trở ngại lớn nhất đối với một dàn xếp bền vững. Bộ trưởng Năng lượng Israel Eli Cohen nói nước này sẽ tiếp tục tấn công Iran nếu Tehran khôi phục chương trình hạt nhân hoặc tên lửa đạn đạo, ngay cả khi Iran đạt thỏa thuận với Mỹ. 57

Quan điểm đó phản ánh khoảng cách căn bản giữa cách tiếp cận ngoại giao của Washington và học thuyết an ninh của Israel. Một thỏa thuận Mỹ-Iran có thể hạn chế các hoạt động hạt nhân hoặc mở lại tuyến hàng hải, nhưng Israel cho biết họ vẫn giữ lựa chọn tấn công độc lập nếu đánh giá năng lực của Iran đang được khôi phục.

Điều này đặc biệt quan trọng vì khuôn khổ tháng 6 không hạn chế chương trình tên lửa đạn đạo của Iran, như The Guardian đã nhấn mạnh. 6 Do đó, ngay cả một thỏa thuận thành công cũng phải giải quyết không chỉ những gì Iran cam kết, mà còn cả việc Israel có coi thỏa thuận là đủ hay không và liệu cơ chế xác minh có đủ đáng tin để ngăn bất đồng biến thành cái cớ cho các cuộc tấn công mới.

Sự chuyển hướng của Washington sang gây sức ép nói lên điều gì?

Lập trường công khai của Washington kết hợp giữa đe dọa hành động quân sự mới và kiềm chế có điều kiện. Trong tháng 8, Tổng thống Donald Trump nói Mỹ sẽ tạm hoãn một cuộc tấn công khác nếu có thể nhanh chóng đạt thỏa thuận nhằm kiềm chế tham vọng hạt nhân của Iran và mở lại eo biển Hormuz. 1

Cách tiếp cận này đặt sức ép kinh tế và ngoại giao cưỡng bức lên trước một chiến dịch quân sự mới, nhưng không loại bỏ nguy cơ sử dụng vũ lực. Trong khi đó, Tehran mô tả các cuộc đàm phán và khả năng quân sự còn lại là bằng chứng cho thấy Iran chưa bị đánh bại. Hai cách diễn giải không tương thích này khiến việc xây dựng lòng tin hoặc thống nhất về tiêu chí tuân thủ trở nên khó khăn.

Kịch bản có khả năng nhất từ đây

Trong ngắn hạn, triển vọng của cuộc xung đột không phải là một hiệp định hòa bình toàn diện mà là một khoảng lặng mang tính cưỡng ép và dễ đổ vỡ. Các cuộc tấn công ban đầu đã làm suy yếu cơ cấu chỉ huy và hạ tầng quân sự Iran, nhưng đòn đáp trả cho thấy xung đột có thể lan qua biên giới, đe dọa các tuyến vận tải và nguồn năng lượng. Bản ghi nhớ tháng 6 cho thấy trung gian khu vực có thể tạo ra một khuôn khổ tạm thời, song việc văn bản hết hiệu lực cũng phơi bày mức độ đồng thuận ít ỏi về các vấn đề nền tảng.

Một dàn xếp lâu dài sẽ cần nhiều hơn một lệnh ngừng bắn. Nó phải bao gồm các giới hạn hạt nhân có thể kiểm chứng, cơ chế trừng phạt khả thi, sự rõ ràng về tên lửa đạn đạo, quyền tiếp cận đáng tin cậy qua eo biển Hormuz và một cơ chế ngăn hành động đơn phương của Israel khiến chiến tranh bùng phát trở lại. Cho đến khi những câu hỏi đó được trả lời, ngoại giao có thể làm giảm nguy cơ leo thang, nhưng chưa thể loại bỏ nguy cơ ấy.