Bản ghi nhớ Mỹ-Iran hết hạn, không có thỏa thuận hòa bình

Thời hạn đàm phán 60 ngày có thể được kéo dài, nhưng chỉ khi hai bên cùng đồng ý. Đây là điểm cần phân biệt: thông tin cho rằng các cuộc đàm phán có thể tiếp tục không đồng nghĩa với việc MoU, nghĩa vụ ngừng bắn hay các điều khoản về hàng hải đã được gia hạn chính thức.

Vì sao khuôn khổ này đổ vỡ?

MoU ngày càng khó duy trì khi Washington và Tehran cáo buộc lẫn nhau vi phạm cam kết, đồng thời bất đồng về điều kiện mở lại Eo Hormuz. Các bản tin trong tháng 7 mô tả giao tranh tái diễn, trong khi Tổng thống Donald Trump tuyên bố thỏa thuận ngừng bắn ban đầu đã “chấm dứt”.

Đến thời hạn cuối, tranh chấp không còn chỉ xoay quanh việc thực thi khuôn khổ tạm thời mà đã chuyển thành những yêu cầu nền tảng khác nhau. Iran gắn việc mở hoàn toàn Eo Hormuz với thay đổi trong chính sách của Mỹ; Washington tiếp tục thúc đẩy quyền kiểm soát tuyến hàng hải và yêu cầu những nhượng bộ rộng hơn.

Vì vậy, đây không chỉ là vấn đề chính trị mà còn là vấn đề thực thi. Khi hai bên không còn chấp nhận cùng một cách hiểu về thỏa thuận, MoU không thể đáng tin cậy trong việc kiềm chế leo thang quân sự hoặc hàng hải.

Việc hết hạn ảnh hưởng thế nào đến lệnh ngừng bắn?

Các thông tin hiện có không cho thấy một khuôn khổ thay thế rõ ràng đã được xác nhận. Những cuộc tấn công tiếp diễn, cáo buộc trả đũa lẫn nhau và việc đình chỉ hoặc bác bỏ các cam kết đã làm suy yếu những ràng buộc thực tế mà thỏa thuận tháng 6 được lập ra để tạo dựng.

Rủi ro đáng lo là xung đột có thể leo thang từ các sự cố riêng lẻ, thay vì từ một quyết định có chủ ý nhằm khởi động lại chiến tranh quy mô lớn. Một cuộc tấn công nhằm vào tàu hàng, va chạm giữa các lực lượng hải quân hoặc một đòn đánh bị quy cho một trong hai bên đều có thể thu hẹp không gian để các bên trung gian khôi phục đàm phán.

Vì sao Eo Hormuz là tâm điểm?

Eo Hormuz trở thành phép thử trung tâm của thỏa thuận. MoU gắn việc chấm dứt giao tranh với hoạt động qua lại an toàn của tàu thương mại, nhưng các cuộc đàm phán sau đó bế tắc vì bất đồng về cách mở tuyến hàng hải và ai có quyền quyết định.

Iran khẳng định họ kiểm soát eo biển và cảnh báo sẽ chuyển sang thế chủ động tấn công hơn nếu ngoại giao thất bại. Ngay cả khi không có lệnh đóng cửa hoàn toàn, những tuyên bố này vẫn làm gia tăng bất định cho các hãng tàu. Lưu lượng tàu chở dầu chậm lại và việc không đạt được thỏa thuận đã trở thành một phần của mối lo ngại về thị trường và an ninh trước thời hạn 17/8.

Với các doanh nghiệp vận tải, rủi ro không chỉ nằm ở câu hỏi tuyến đường có được xem là “mở” về mặt pháp lý hay không. Họ còn phải tính đến an toàn tàu, khả năng chậm chuyến, thay đổi hành trình, chi phí bảo hiểm chiến tranh và nguy cơ một vụ đối đầu cục bộ làm gián đoạn việc đi lại. Những thông tin hiện có cho thấy mức độ bất định tăng lên, nhưng chưa đủ để khẳng định một kịch bản cụ thể về giá dầu trong tương lai.

Hệ quả đối với an ninh khu vực

Các quốc gia vùng Vịnh, những nước nhập khẩu năng lượng và các cường quốc hải quân đang phải cân bằng giữa hai sức ép: bảo vệ hoạt động thương mại nhưng không thực hiện những động thái có thể bị Tehran mô tả là nỗ lực của Washington nhằm áp đặt quyền kiểm soát Eo Hormuz. Sự đổ vỡ của MoU vì thế làm tăng áp lực lên các chính phủ trong khu vực, đồng thời làm giảm khả năng dự đoán vốn có thể được duy trì bởi một lệnh ngừng bắn được xác minh.

Rủi ro cũng không chỉ giới hạn ở tàu chở dầu. Cảng biển, lực lượng hải quân, tàu thương mại và các bên liên quan khác trong cuộc xung đột đều có thể trở thành mục tiêu hoặc nguồn phát sinh leo thang nếu các bên tiếp tục hành động mà không có một bộ quy tắc được cùng chấp nhận. Đây là các kịch bản rủi ro, không phải bằng chứng cho thấy mọi khả năng đều sẽ xảy ra.

Một thỏa thuận có sự hậu thuẫn của LHQ còn khả thi không?

Một thỏa thuận mới vẫn có thể đạt được, nhưng tiến trình tạm thời thất bại khiến việc đó khó hơn. MoU tháng 6 chỉ mở ra một khoảng thời gian đàm phán; nó chưa giải quyết các bất đồng cốt lõi về chương trình hạt nhân của Iran, lệnh trừng phạt, quyền tiếp cận hàng hải hay cơ chế thực thi.

Một tiến trình bền vững hơn, nếu được khởi động, tối thiểu sẽ cần:

• một lệnh ngừng bắn được cả hai bên công khai thừa nhận;
• cơ chế giám sát độc lập hoặc được hai bên cùng chấp nhận;
• quy tắc không mập mờ về việc tàu thương mại đi qua Eo Hormuz;
• lộ trình liên kết các bước về hạt nhân, nới lỏng trừng phạt và nghĩa vụ quân sự; và
• cơ chế đáng tin cậy để xử lý các cáo buộc vi phạm.

Những yêu cầu trên phản ánh các khoảng trống mà sự sụp đổ của MoU đã phơi bày, không phải điều khoản của một thỏa thuận mới. Khả năng Mỹ và Iran chấp nhận chúng sẽ phụ thuộc vào việc ngoại giao có thể tạo ra một khuôn khổ chung hay chỉ tiếp tục chứng kiến hai bên đưa ra những yêu cầu song song trước công chúng.

Kết luận

Bản ghi nhớ 60 ngày đã hết hạn mà không đem lại thỏa thuận lâu dài như mục tiêu ban đầu. Sự sụp đổ này chưa đóng lại hoàn toàn cánh cửa ngoại giao, nhưng khiến mọi bước đi tiếp theo khó hơn: lệnh ngừng bắn kém đáng tin cậy, Eo Hormuz bị tranh chấp mạnh hơn, hoạt động vận tải biển đối mặt với nhiều bất định hơn và triển vọng về một thỏa thuận rộng hơn phụ thuộc trước hết vào việc khôi phục lòng tin cùng cơ chế xác minh.

Vì vậy, các thông tin muộn về việc gia hạn cần được tiếp nhận thận trọng, trừ khi Washington và Tehran cùng công bố thời hạn, điều khoản và nghĩa vụ cụ thể. Theo những dữ liệu hiện có, chưa có thỏa thuận thay thế rõ ràng nào có hiệu lực tại thời điểm MoU hết hạn.