Thử nghiệm “Monet AI”: Khi kiệt tác của Monet bị chê là tranh do AI tạo

Khoảnh khắc “lật bài”

Khi sự thật được tiết lộ — rằng bức tranh không phải do AI tạo mà là tác phẩm của Monet — toàn bộ cuộc tranh luận lập tức đổi nghĩa.

Những đặc điểm vừa bị chê là “lỗi AI” bỗng trở thành đặc trưng của một kiệt tác hội họa Ấn tượng.

Nhiều người nhận ra rằng họ không chỉ đánh giá bức tranh dựa trên những gì họ nhìn thấy. Thay vào đó, họ đã bị ảnh hưởng mạnh bởi câu chuyện được gắn với tác phẩm — cụ thể là giả định rằng nó do AI tạo ra.

Vì sao chỉ một nhãn “AI” lại thay đổi mọi thứ

Tâm lý học thẩm mỹ từ lâu đã chỉ ra rằng thông tin bối cảnh — ví dụ như ai là tác giả hoặc tác phẩm được tạo ra như thế nào — có thể ảnh hưởng mạnh đến cách con người cảm nhận nghệ thuật.

Nói cách khác, chúng ta hiếm khi đánh giá nghệ thuật trong trạng thái hoàn toàn “trung lập”.

Chỉ cần biết hoặc tin rằng một tác phẩm được tạo ra theo cách nào đó, cách diễn giải của người xem có thể thay đổi đáng kể.

Trong thí nghiệm này, nhãn “AI” đã khiến người xem tìm kiếm lỗi thay vì thưởng thức bức tranh.

“Effort heuristic”: Khi nỗ lực tưởng tượng quyết định giá trị

Một khái niệm tâm lý giúp giải thích phản ứng này là effort heuristic.

Đây là xu hướng nhận thức trong đó con người đánh giá giá trị hoặc chất lượng của một vật dựa trên mức độ nỗ lực mà họ tin rằng đã được bỏ ra để tạo ra nó.

Trong các thí nghiệm của nhà tâm lý học Justin Kruger và cộng sự, người tham gia đánh giá thơ, tranh và nhiều sản phẩm khác cao hơn khi họ tin rằng chúng mất nhiều thời gian và công sức để tạo ra, ngay cả khi bản thân tác phẩm là giống hệt nhau.

Trong trường hợp “Monet AI”, nhãn “Made with AI” ngầm gợi ý rằng hình ảnh được tạo ra nhanh chóng bằng phần mềm — tức là ít công sức của con người.

Điều đó có thể khiến người xem vô thức hạ thấp đánh giá của mình.

Các nghiên cứu lặp lại sau này cho thấy hiệu ứng này không phải lúc nào cũng mạnh như ban đầu, nhưng nhận thức về nỗ lực vẫn thường ảnh hưởng đến đánh giá khi người xem không chắc nên đánh giá tác phẩm thế nào.

Bối cảnh lớn hơn: làn sóng phản đối AI art

Thí nghiệm này xuất hiện trong lúc tranh cãi về nghệ thuật do AI tạo đang rất căng thẳng.

Nhiều nghệ sĩ và nhà phê bình cho rằng các hệ thống AI tạo ảnh được huấn luyện trên tập dữ liệu khổng lồ bao gồm tác phẩm có bản quyền hoặc chưa được cấp phép, từ đó đặt ra câu hỏi về lao động sáng tạo và quyền sở hữu trí tuệ.

Trên nhiều cộng đồng trực tuyến, các tác phẩm bị nghi là AI thường nhận phản ứng tiêu cực ngay lập tức.

Thí nghiệm Monet không giải quyết được các tranh cãi đó. Nhưng nó cho thấy những giả định về AI có thể nhanh chóng làm lệch cách chúng ta đánh giá hình ảnh.

Vấn đề cáo buộc AI nhầm

Sự việc cũng phản ánh một hiện tượng đang gia tăng: nghệ sĩ thật bị cáo buộc nhầm là dùng AI.

Khi các công cụ tạo ảnh ngày càng phổ biến, nhiều nghệ sĩ kỹ thuật số phải đối mặt với nghi ngờ về việc tác phẩm của họ có thực sự do con người tạo ra hay không. Trong một số trường hợp, nghệ sĩ thậm chí còn bị cấm khỏi cộng đồng trực tuyến vì cáo buộc sai rằng họ dùng AI.

Thí nghiệm Monet cho thấy điều đó có thể xảy ra dễ dàng thế nào: nếu người xem tin rằng một tác phẩm là AI, họ có thể bắt đầu “phát hiện” những lỗi tưởng tượng để củng cố niềm tin đó.

SHL0MS và nghệ thuật gây tranh luận

Cú “troll” này cũng phù hợp với phong cách nghệ thuật của SHL0MS.

Trước đây, nghệ sĩ này từng gây chú ý khi cho nổ một chiếc Lamborghini Huracán rồi biến các mảnh vỡ thành bộ sưu tập NFT, như một lời phê bình văn hóa crypto.

Trong các dự án kiểu này, phản ứng của công chúng chính là một phần của tác phẩm.

Bài đăng Monet cũng vậy: tác phẩm không chỉ là bức tranh, mà còn là cách mọi người phản ứng khi họ tin một câu chuyện nhất định về nó.

Bài học từ “Monet AI”

Thí nghiệm không chứng minh rằng nghệ thuật AI và nghệ thuật con người là giống nhau.

Điều nó cho thấy là một điều tinh tế hơn: cách con người nhìn nghệ thuật bị ảnh hưởng mạnh bởi niềm tin và kỳ vọng.

Khi người xem nghĩ rằng một hình ảnh được tạo ra bởi AI, họ có xu hướng tìm kiếm lỗi. Khi biết đó là Monet, cùng những đặc điểm đó lại trở thành dấu hiệu của thiên tài hội họa.

Sự đảo ngược này nói ít về Monet hay AI — và nói nhiều hơn về sức mạnh của niềm tin trong cách chúng ta nhìn thế giới.