Làn sóng khóa Instagram biến cuộc biểu tình ở Albania thành phép thử về tự do ngôn luận

Hàng chục tài khoản Instagram của các nhà hoạt động, nhà báo và nhân vật có liên hệ với phe đối lập Albania đã biến mất hoặc bị đình chỉ vào khoảng ngày 2/9, giữa lúc diễn ra nhiều tháng biểu tình phản đối một dự án nghỉ dưỡng hạng sang gắn với Affinity Partners của Jared Kushner. Thời điểm này đã biến tranh chấp về kiểm duyệt nội dung trên nền tảng thành phép thử rộng hơn về tự do ngôn luận, tính minh bạch và trách nhiệm giải trình tại một quốc gia đang là ứng viên gia nhập Liên minh châu Âu (EU). 1819

Các tài khoản đã bị gì?

Theo các bản tin, đây là làn sóng đình chỉ và đóng tài khoản tập trung vào những người có liên quan đến phong trào biểu tình. Các tài khoản này vốn là kênh để tường thuật trực tiếp, điều phối hoạt động và lưu lại các vụ va chạm với cảnh sát. 1819

Người biểu tình phản đối kế hoạch phát triển khu nghỉ dưỡng tại đảo Sazan và dải bờ biển Vjosa-Narta. Ban đầu, họ nêu các quan ngại về môi trường và tính minh bạch; sau đó, phong trào cũng trở thành thách thức chính trị rộng hơn đối với chính phủ của Thủ tướng Edi Rama. 1719

Vì sao có nghi ngờ về việc lạm dụng khiếu nại bản quyền?

Trước khi tài khoản bị vô hiệu hóa, những người bị ảnh hưởng cho biết họ đã nhận thông báo vi phạm bản quyền và thấy nội dung về biểu tình bị gỡ xuống. Trình tự này — khiếu nại, gỡ nội dung, rồi đình chỉ đồng loạt nhiều tài khoản gắn với cùng một phong trào — khiến các nhà hoạt động và người bảo vệ quyền kỹ thuật số đặt câu hỏi liệu cơ chế báo cáo bản quyền có bị dùng để làm gián đoạn tiếng nói phản biện hay không. 18

Đó là một nghi vấn có cơ sở để xem xét, chưa phải kết luận đã được chứng minh. Chính sách công khai của Meta nêu rằng công ty gỡ nội dung xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ của bên thứ ba và cung cấp công cụ báo cáo hành vi bị cho là vi phạm. Tuy nhiên, chính sách này không chứng minh các khiếu nại trong vụ việc có hợp lệ, được phối hợp hay mang động cơ chính trị hay không. 3

Điểm cần tách bạch là: một đợt thực thi diễn ra đồng thời có thể gây thiệt hại lớn, dù các thông tin công khai hiện có chưa xác định được ai gửi khiếu nại, liệu chúng có sai sự thật hay liệu có cơ quan nhà nước nào can dự hay không.

Meta khôi phục một số tài khoản, nhưng tranh cãi chưa khép lại

Meta cho biết đang rà soát các biện pháp đã áp dụng và đã khôi phục một số tài khoản bị gỡ nhầm, đồng thời xin lỗi vì sự bất tiện. 18

Các quyết định khôi phục này đáng chú ý vì xác nhận ít nhất một số biện pháp thực thi là sai. Nhưng chúng, tự thân, không chứng minh có một chiến dịch kiểm duyệt chính trị có chủ đích.

Một số người dùng được khôi phục tài khoản được cho là vẫn gặp hạn chế thực tế, như giảm khả năng đăng bài hoặc tiếp cận người theo dõi. Nếu chính xác, những giới hạn còn lại này rất đáng lưu ý: một tài khoản được mở lại vẫn có thể kém hiệu quả hơn trước trong bối cảnh một phong trào biểu tình thay đổi từng ngày. Các báo cáo công khai chưa xác định mức độ phổ biến hoặc thời gian kéo dài của những hạn chế này. 18

Vì sao việc mất quyền truy cập Instagram lại quan trọng?

Với phong trào này, Instagram không chỉ là kênh phát nội dung. Nó là một phần hạ tầng của hoạt động biểu tình: người dân và nhà báo dùng nền tảng để tường thuật theo thời gian thực, huy động người tham gia và ghi lại các va chạm với cảnh sát. 18

Vì thế, việc gỡ tài khoản trên quy mô lớn có hệ quả đáng kể, ngay cả khi từng tài khoản cuối cùng có thể được lấy lại. Một sự gián đoạn tạm thời có thể làm đứt liên hệ với người theo dõi, khiến bằng chứng nhạy cảm về thời gian bị chìm đi và buộc ban tổ chức phải xây dựng lại mạng lưới khán giả ở nơi khác.

Sức ép từ châu Âu và bối cảnh gia nhập EU

Các vụ đình chỉ đã dẫn tới lời kêu gọi giải trình từ những nhân vật chính trị châu Âu, trong đó có Sandro Gozi, nghị sĩ Nghị viện châu Âu thuộc nhóm Renew Europe. 1934 Những câu hỏi được nêu trong các bản tin gồm: Meta có thể giải thích việc thực thi hay không, và nhà chức trách Albania có vai trò nào trong đó không. 19

Albania đang theo đuổi tư cách thành viên EU, nên các tranh chấp liên quan đến tự do báo chí, biểu đạt chính trị và pháp quyền có trọng lượng vượt ra ngoài quyết định kiểm duyệt của một doanh nghiệp công nghệ. Báo cáo năm 2025 của Ủy ban châu Âu về Albania ghi nhận chính phủ nước này từng đình chỉ trên toàn quốc việc truy cập một nền tảng mạng xã hội lớn vào tháng 3/2025; nền tảng sau đó có thể truy cập trở lại sau một thỏa thuận liên quan đến bộ lọc ngôn ngữ thù ghét bằng tiếng Albania. 35

Do đó, vụ Instagram nhiều khả năng sẽ không chỉ được nhìn nhận như tranh chấp với Meta, mà còn như một phần của hồ sơ rộng hơn về việc Albania bảo vệ biểu đạt chính trị và truyền thông số ra sao.

Những điều vẫn chưa được chứng minh

Kết luận được hậu thuẫn rõ nhất hiện nay là: một nhóm đáng kể tài khoản Instagram liên quan phong trào biểu tình đã bị đình chỉ hoặc vô hiệu hóa; trước đó đã có khiếu nại bản quyền và gỡ nội dung; Meta sau đó khôi phục một số tài khoản sau khi thừa nhận đã có sai sót. 1819

Điều chưa được làm rõ là trách nhiệm thuộc về ai. Các báo cáo công khai chưa chứng minh chính phủ Albania, những bên hậu thuẫn dự án nghỉ dưỡng hay chính Meta đã tổ chức việc gỡ tài khoản nhằm bịt tiếng người biểu tình. Ông Rama phủ nhận nhà nước liên quan, trong khi các tiếng nói đối lập coi đây là một vấn đề kiểm duyệt nghiêm trọng. 19

Sự chưa ngã ngũ ấy không phải lý do để bỏ qua vụ việc. Nó là lý do để yêu cầu giải thích minh bạch: quy tắc nào đã được áp dụng, khiếu nại nào kích hoạt biện pháp thực thi, vì sao nhiều tài khoản liên quan lại bị ảnh hưởng cùng lúc, và các tài khoản được khôi phục có lấy lại đầy đủ chức năng hay không.