Vì sao lời mắng “thiếu tôn trọng” của Macron ở Nairobi gây phản ứng?

Một khoảnh khắc ngắn tại Africa Forward Summit ở Nairobi trở thành vấn đề ngoại giao vì nó nén hai câu chuyện vào một khung hình: trong phòng có tiếng ồn thật, và trên sân khấu là tổng thống Pháp đang công khai khiển trách một khán phòng ở Kenya tại hội nghị vốn nhằm chứng minh quan hệ mới bình đẳng hơn giữa Pháp và châu Phi .

Nói cách khác, tranh cãi không chỉ xoay quanh câu hỏi “có nên giữ trật tự khi người khác phát biểu hay không”. Điều khiến đoạn clip lan rộng là biểu tượng: một nhà lãnh đạo của cựu cường quốc thực dân đang yêu cầu một khán phòng châu Phi “biết tôn trọng”, đúng vào lúc Paris muốn nói rằng thời quan hệ trên-dưới đã qua .

Chuyện gì đã xảy ra ở Nairobi?

Vụ việc diễn ra trong một diễn đàn hướng tới giới trẻ tại Đại học Nairobi, thuộc khuôn khổ Africa Forward Summit . Theo các tường thuật, tiếng ồn trong hội trường tăng lên khi một diễn giả đang phát biểu; Macron đi lên sân khấu, lấy micro và lên tiếng trách những người đang gây nhiễu .

Truyền thông Kenya mô tả đây là một phiên thảo luận có sự tham gia của người trẻ, xoay quanh các chủ đề như công nghệ, cải cách giáo dục, đổi mới sáng tạo và tương lai số của châu Phi . Một số nguồn khác mô tả phiên bị gián đoạn là cuộc thảo luận về văn hóa, nghệ sĩ và các diễn giả trẻ . Dù cách mô tả chương trình có khác nhau, điểm chung là: Macron cho rằng những cuộc trò chuyện bên lề đang át tiếng người trên sân khấu .

Macron đã nói gì?

Theo bản chép lời do MarketScreener đăng, Macron nói với khán phòng:

“Xin lỗi mọi người. Này, này, này. Tôi xin lỗi, các bạn. Nhưng không thể nói về văn hóa, không thể để những người đầy cảm hứng đến đây phát biểu trong tiếng ồn như vậy. Đây là một sự thiếu tôn trọng hoàn toàn. Vì vậy, nếu các bạn muốn họp song phương hoặc nói về người khác — ý tôi là chuyện khác — thì có phòng họp song phương, hoặc các bạn có thể ra ngoài. Nếu muốn ở lại đây, chúng ta lắng nghe những người đang nói, và chúng ta cùng tham gia theo một luật chơi. Được chứ, cảm ơn.”

Nhiều hãng tin sau đó nhấn mạnh cùng một câu: “a total lack of respect” — “một sự thiếu tôn trọng hoàn toàn” — và cho biết Macron yêu cầu người dự ngừng nói chuyện riêng khi diễn giả đang trình bày .

Vì sao đoạn clip gây phản ứng dữ dội?

Nếu chỉ xét trong phạm vi ứng xử tại hội nghị, Macron phản ứng trước một sự gián đoạn có thật: nhiều tường thuật nói tiếng ồn và các cuộc trò chuyện bên lề đã cản trở diễn giả . Nhưng trên mạng, đoạn clip không chỉ được xem như một câu chuyện giữ trật tự trong phòng họp. Nó nhanh chóng trở thành một hình ảnh mang ý nghĩa chính trị.

Các tường thuật cho biết sự can thiệp của Macron kéo theo chỉ trích trực tuyến và khiến dư luận chú ý trở lại đến nỗ lực của Pháp nhằm “làm mới” quan hệ với châu Phi . Điểm nhạy cảm nằm ở bối cảnh: người cầm micro là tổng thống Pháp, còn sự kiện lại được tổ chức để phát đi thông điệp rằng quan hệ Pháp - châu Phi không còn mang tính áp đặt, mà hướng tới “đối tác bình đẳng” .

Hãng tin AP mô tả Africa Forward Summit là dịp để Pháp giới thiệu chính sách mới với châu Phi: chuyển từ hình ảnh một cựu cường quốc thực dân “được nhìn nhận là áp đảo” sang điều Paris gọi là “quan hệ đối tác bình đẳng” . The Irish Times thì nhận định khoảnh khắc mắng khán phòng lan truyền trên mạng đã “lạc tông” trong lúc Pháp đang tìm cách khởi động lại quan hệ sau khi ảnh hưởng trên lục địa suy giảm mạnh .

Nó nằm trong bức tranh lớn nào?

Chuyến đi Nairobi của Macron là một phần trong nỗ lực rộng hơn nhằm định vị lại vai trò của Pháp ở châu Phi. Le Monde cho biết Macron lên nắm quyền với cam kết đại tu quan hệ giữa Pháp và các cựu thuộc địa, nhưng dự án đó nhiều lần bị kéo lệch bởi khủng hoảng, hiểu lầm, thất vọng và các bước lùi .

Việc chọn Kenya cũng có ý nghĩa. Hội nghị được tổ chức tại một quốc gia nói tiếng Anh ở Đông Phi, thay vì các trung tâm Pháp ngữ quen thuộc trong vùng ảnh hưởng truyền thống của Pháp tại châu Phi . Tại Kenya, Macron còn nói rằng thời kỳ “vùng ảnh hưởng” cũ của Pháp ở châu Phi Pháp ngữ đã kết thúc .

Thông điệp ấy được đưa ra trong bối cảnh không dễ dàng. AP lưu ý hội nghị dự kiến làm dấy lên chú ý về việc Pháp rút quân khỏi Tây Phi, quá trình đã hoàn tất năm trước, cùng với ảnh hưởng khu vực đang suy giảm của Paris . Africanews cũng cho biết Macron dùng hội nghị ở Nairobi để bảo vệ vai trò của châu Âu tại châu Phi, đối chiếu với cách tiếp cận của Trung Quốc, đồng thời lập luận rằng các thách thức hiện nay của châu Phi không thể chỉ quy về quá khứ thuộc địa — dù ông nói mình đã lên án chủ nghĩa thực dân sau khi nhậm chức năm 2017 .

Điểm mấu chốt

Ở tầng nghĩa hẹp, Macron đang phàn nàn về việc người dự nói chuyện trong lúc diễn giả phát biểu. Nhưng ngoại giao không chỉ là nội dung lời nói; nó còn là tư thế, giọng điệu và hình ảnh.

Vì vậy, phản ứng dữ dội không chỉ đến từ việc Macron yêu cầu khán phòng im lặng. Nó bùng lên vì khoảnh khắc ấy va vào chính thông điệp mà Pháp đang cố xây dựng: một quan hệ bình đẳng hơn, biết lắng nghe hơn, và rời xa di sản thứ bậc của quá khứ thuộc địa . Ở một hội nghị muốn chứng minh sự “ngang hàng”, cảnh một tổng thống Pháp mắng khán phòng tại Nairobi khiến thông điệp đó trở nên mong manh.