Tàu hàng bị trúng đạn ở eo biển Hormuz: Những gì đã biết và vì sao giá dầu tăng

Thông tin được xác nhận ngay sau vụ việc còn hạn chế, nhưng mức độ nghiêm trọng là rõ ràng. Cơ quan Hoạt động Thương mại Hàng hải Vương quốc Anh (UKMTO) cho biết một tàu đang đi qua eo biển Hormuz đã bị một vật thể chưa xác định đánh trúng vào cuối ngày 12/9. Hỏa hoạn bùng phát trên tàu, nhà chức trách địa phương hỗ trợ sơ tán thủy thủ đoàn; danh tính tàu, mức độ hư hại và tác động môi trường khi đó đều chưa rõ. UKMTO không nêu thủ phạm. 119

Sự cố không chỉ liên quan đến một con tàu. Nó diễn ra khi hoạt động thương mại qua tuyến hàng hải chiến lược này đã giảm mạnh, còn đàm phán ngoại giao, hoạt động hộ tống hải quân và các tuyên bố trái ngược về hành lang hàng hải vẫn chưa tạo ra một lộ trình an toàn, ổn định.

UKMTO đã xác nhận những gì?

Trong cảnh báo ban đầu, UKMTO nói một tàu bị vật thể chưa xác định đánh trúng khi đang quá cảnh qua eo biển Hormuz. Bản cập nhật sau đó cho biết tàu đã bốc cháy và lực lượng địa phương đang hỗ trợ sơ tán thủy thủ đoàn. Cả cảnh báo của UKMTO lẫn bản tin CNBC đều không nêu tên con tàu hoặc bên tấn công. 119

Những điểm chưa rõ này đặc biệt quan trọng. Không thể tự động quy trách nhiệm cho bất kỳ quốc gia hay nhóm vũ trang nào. Các thông tin hiện có chỉ xác nhận vụ trúng đạn, cháy và sơ tán; chưa xác nhận thủ phạm, thiệt hại đầy đủ hay tình trạng lâu dài của tàu và thủy thủ đoàn. 1112

Phân biệt với vụ tấn công gần đảo Qeshm

Sự cố do UKMTO ghi nhận được đưa tin riêng biệt với vụ tấn công nhằm vào một tàu thương mại Iran gần các đảo Hengam và Qeshm. Nhà chức trách Iran nói vụ tấn công đó làm một thành viên thủy thủ đoàn thiệt mạng và bốn người bị thương. Tehran cáo buộc Mỹ, nhưng các nguồn tin độc lập được dẫn ở đây chưa xác lập được cáo buộc này. 34

Các bản tin cho thấy đây là hai tàu khác nhau. Vì vậy, không thể coi vụ tàu bị vật thể chưa xác định đánh trúng là một tài khoản đã được xác nhận về vụ Qeshm; đồng thời, cáo buộc liên quan đến vụ Qeshm cũng không thể dùng để kết luận ai chịu trách nhiệm cho sự cố UKMTO báo cáo. 45

Vì sao vận tải thương mại vẫn bị bó hẹp?

Vụ việc mới nhất xảy ra sau hàng loạt vụ tấn công và đối đầu quân sự quanh eo biển, làm rủi ro vượt xa các nguy cơ hàng hải thông thường. Reuters cho biết số lượt tàu chở hàng hóa qua eo biển đã giảm xuống mức một chữ số mỗi ngày tính đến 13/9. Trước đó, Reuters ghi nhận chỉ sáu tàu quá cảnh ngày 11/8, so với mức trung bình khoảng 11 tàu trong 10 ngày. 1720

Đây không phải môi trường phù hợp cho hoạt động định tuyến thương mại bình thường. Các hãng tàu phải tính đến nguy cơ tên lửa hoặc drone, sự không rõ ràng về hành lang an toàn, hoạt động quân sự, khả năng bị nhận diện nhầm và năng lực nhận hỗ trợ sau một sự cố.

Hướng dẫn hàng hải của Mỹ khuyến nghị tàu tránh xa khu vực nếu có thể. Với tàu treo cờ Mỹ hoạt động tại đây, hướng dẫn nêu việc duy trì khoảng cách tối thiểu 30 hải lý với tàu quân sự Mỹ, trả lời các cuộc gọi VHF từ hải quân liên minh và giữ liên lạc với cơ quan điều phối hàng hải. 3334

Hành lang cạnh tranh, hộ tống hải quân và vùng hạn chế được đề xuất

Quan chức Iran nói họ dự kiến lập một vùng hạn chế mới tại Vịnh Ba Tư và mở một hành lang hàng hải qua eo biển Hormuz. Reuters đưa tin tàu đi vào khu vực được đề xuất có thể bị Iran đưa vào danh sách trừng phạt. 35

Song song với đó, Mỹ ủng hộ các chuyến đi theo tuyến phía nam và đã hộ tống tàu thương mại. CNN đưa tin lực lượng Mỹ đã hộ tống 40 tàu thương mại chở 18 triệu thùng dầu qua eo biển ngày 2/9, trong lúc giới chức Mỹ nói nước này tiếp tục hành động để hạn chế năng lực tấn công tàu thương mại của Iran. 38

Hai cách tiếp cận này chưa tạo thành một cơ chế hàng hải chung và đáng tin cậy. Iran và Oman từng bàn về một luồng hàng hải tạm thời, phối hợp rà phá thủy lôi và một khuôn khổ theo từng giai đoạn trong tháng 8; một quan chức Iran nói tuyến này có thể mở trong hai đến bốn tháng. 1819 Tuy nhiên, các sự cố tiếp diễn và đối đầu kéo dài cho thấy đàm phán chưa thể khôi phục việc qua lại thương mại có thể dự báo được.

Theo BBC, một bản ghi nhớ Mỹ-Iran được cho là có thời hạn 60 ngày, nhằm chấm dứt giao tranh và mở lại tuyến đường biển, cũng nhanh chóng đổ vỡ. 19

Vì sao gián đoạn đã đẩy giá dầu tăng?

Thị trường dầu phản ứng trước khả năng cả eo biển Hormuz lẫn hạ tầng xuất khẩu thay thế đều có thể bị ảnh hưởng. Ngày 13/9, dầu Brent chốt ở 105,68 USD/thùng, còn dầu West Texas Intermediate (WTI) chốt ở 101,39 USD/thùng, theo Reuters. 17 Sang ngày hôm sau, các báo cáo cho thấy Brent vượt 108 USD và WTI gần 103 USD, khi giới giao dịch đánh giá vụ tấn công tàu mới nhất cùng việc tuyến ống Saudi Arabia ngừng hoạt động. 23

Tuyến ống East-West của Saudi Arabia có ý nghĩa đặc biệt vì là đường xuất khẩu dầu Vùng Vịnh không cần đi qua Hormuz. Saudi Arabia đóng tuyến ống sau khi drone gây hư hại, nhưng không công bố mức độ thiệt hại hoặc thời gian đóng cửa dự kiến. Công ty dữ liệu Kpler ước tính nếu tuyến ống đóng trong một tháng và kho chứa tại Yanbu bị rút xuống, tới 120 triệu thùng dầu có thể bị đặt vào tình trạng rủi ro. Đây là ước tính, không phải lượng dầu thất thoát đã được xác nhận. 22

Đà leo thang trên toàn khu vực càng làm tăng phần bù rủi ro đối với nguồn cung. Reuters cho biết vụ tấn công đường ống có thể đe dọa tới 4% nguồn cung dầu toàn cầu; các diễn biến liên quan đến lực lượng Houthi và những cuộc tấn công vào mục tiêu Saudi Arabia cũng làm dấy lên lo ngại gián đoạn sẽ lan ra ngoài Hormuz. 1724

Điều cần lưu ý

Vụ tàu bị đánh trúng mới nhất khẳng định việc đi qua eo biển Hormuz vẫn nguy hiểm và bị tranh chấp về mặt chính trị. Điều có thể khẳng định ở thời điểm này khá hẹp: một tàu đã bị vật thể chưa xác định đánh trúng, xảy ra cháy và thủy thủ đoàn được sơ tán. Báo cáo của UKMTO chưa xác định trách nhiệm. 119

Với ngành vận tải biển và thị trường năng lượng, hệ quả lớn hơn là sự bất định: lưu lượng tàu thấp, các tuyên bố cạnh tranh về hành lang, hoạt động hộ tống quân sự, những thỏa thuận ngoại giao dang dở hoặc thất bại, cùng hư hại đối với tuyến ống Saudi Arabia vốn là đường vòng tránh Hormuz, đều khiến dòng chảy dầu mỏ dễ tổn thương hơn trước các gián đoạn tiếp theo. Đây cũng là lý do giá dầu duy trì mức phần bù rủi ro đáng kể. 172233