Đụng độ ở Eo biển Hormuz: vì sao lệnh ngừng bắn Mỹ–Iran bị kéo căng

Ngày 4/5/2026, lực lượng Mỹ bắt đầu nỗ lực dẫn tàu thương mại qua eo biển Hormuz, nơi hàng trăm tàu được tường thuật là đã kẹt lại từ khi chiến tranh Iran bắt đầu ^[15]. Quân đội Mỹ nói hai tàu thương mại treo cờ Mỹ đã đi qua thành công trong khuôn khổ nỗ lực này ^[6][15].

Trong chiến dịch, phía Mỹ nói đã khai hỏa vào lực lượng Iran và đánh chìm sáu xuồng nhỏ đang nhắm vào tàu dân sự ^[6]. Reuters được Al-Monitor đăng tải cũng đưa tin lực lượng Mỹ phá hủy các xuồng nhỏ của Iran, tên lửa hành trình và máy bay không người lái sau khi hải quân được điều đi hộ tống các tàu chở dầu bị mắc kẹt qua eo biển ^[3].

Cùng lúc, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) nói họ bị Iran tấn công lần đầu kể từ khi lệnh ngừng bắn mong manh có hiệu lực vào đầu tháng 4 ^[6]. Sang ngày 5/5, các lãnh đạo quân sự Mỹ vẫn nói lệnh ngừng bắn còn hiệu lực, dù UAE tiếp tục báo một vụ tấn công khác bằng máy bay không người lái và tên lửa của Iran ^[4].

Vì sao Hormuz trở thành điểm nóng?

Vấn đề không chỉ nằm ở những xuồng nhỏ bị đánh chìm. Câu hỏi lớn hơn là liệu tàu thương mại có thể đi qua Hormuz dưới sự hộ tống của Mỹ hay Iran vẫn đủ khả năng giữ tuyến này trong tình trạng bị đe dọa.

Eo biển Hormuz được mô tả trong các bản tin là tuyến đường sống còn đối với năng lượng toàn cầu; vì vậy, một vụ nổ súng có vẻ hạn chế ở đây vẫn có thể tạo tác động vượt ra ngoài phạm vi một cuộc chạm trán trên biển ^[4]. Nỗ lực của Mỹ nhằm chứng minh tàu thương mại có thể qua lại, còn năng lực của Iran trong việc cản trở hoặc đe dọa luồng di chuyển này giúp Tehran duy trì sức ép với tuyến hàng hải ^[2][15].

Iran muốn phát tín hiệu gì?

Viện Nghiên cứu Chiến tranh (ISW) đánh giá Iran đang cố thể hiện khả năng “kiểm soát” eo biển Hormuz để đáp trả nỗ lực của Mỹ nhằm bảo đảm tự do hàng hải thương mại ^[2]. Theo ISW, Iran tìm cách phá vỡ nỗ lực này bằng việc tấn công tàu thương mại, hạ tầng dầu mỏ ở UAE và một tòa nhà dân sự ở Oman ^[2].

Nói cách khác, đây là cuộc so kè về đòn bẩy. Nếu các tàu thương mại được hộ tống đi qua Hormuz, Washington có thể nói tuyến đường đang được mở lại. Nếu Iran có thể đe dọa tàu, hạ tầng hoặc các đối tác khu vực gắn với tuyến đường này, Tehran có thể duy trì thông điệp rằng Hormuz vẫn là khu vực tranh chấp.

Cuộc chiến thông tin quanh các con tàu

Thông tin công khai cũng đang là một mặt trận. Lực lượng Vệ binh Cách mạng Iran ngày 4/5 phủ nhận có tàu thương mại nào đi qua eo biển, sau khi quân đội Mỹ nói hai tàu thương mại treo cờ Mỹ đã đi qua tuyến này ^[14]. Ở chiều ngược lại, quân đội Mỹ bác tuyên bố của Iran rằng Tehran đã đánh trúng một tàu Hải quân Mỹ ở phía đông nam eo biển ^[15].

Những lời bác bỏ này không chỉ là tranh cãi chi tiết. Bản thân việc tàu có đi qua hay không là một thông điệp chiến lược: Mỹ cần chứng minh tuyến hàng hải có thể vận hành, còn Iran có lý do để phủ nhận điều đó nếu muốn giữ hình ảnh rằng Hormuz vẫn đang bị đặt dưới sức ép.

Vì sao các vụ tấn công vào UAE làm tình hình nghiêm trọng hơn?

UAE là đồng minh quan trọng của Mỹ, nên việc nước này nói bị Iran tấn công khiến sự việc không còn chỉ là va chạm hàng hải giữa Washington và Tehran ^[4][6]. UAE nói đây là lần đầu họ bị Iran tấn công kể từ khi lệnh ngừng bắn mong manh có hiệu lực đầu tháng 4 ^[6], rồi tiếp tục báo một vụ tấn công khác bằng máy bay không người lái và tên lửa của Iran ngày 5/5 ^[4].

Một bản tin cho biết một máy bay không người lái của Iran gây hỏa hoạn tại cơ sở dầu ở Fujairah, được mô tả là đầu mối đường ống quan trọng giúp đi vòng eo biển Hormuz ^[15]. Chi tiết này đáng chú ý vì cuộc đối đầu không chỉ chạm tới tàu trong eo biển, mà cả hạ tầng được thiết kế để giảm phụ thuộc vào chính eo biển đó ^[15].

Lệnh ngừng bắn đã kết thúc chưa?

Chưa, theo các tường thuật hiện có. Ngày 5/5, các lãnh đạo quân sự Mỹ nói lệnh ngừng bắn vẫn còn hiệu lực, bất chấp các vụ tấn công ở eo biển Hormuz và nhằm vào UAE ^[4].

Nhưng thỏa thuận rõ ràng đang chịu sức ép lớn. Reuters được Al-Monitor đăng tải mô tả lệnh ngừng bắn mong manh là đang gặp nguy cơ khi Mỹ và Iran giằng co quyền kiểm soát eo biển; AFP, cũng được Al-Monitor đăng tải, nói thỏa thuận đang chao đảo khi hai bên đấu hỏa lực và UAE báo bị tấn công ^[3][9].

Kết luận thực tế là: lệnh ngừng bắn vẫn sống về mặt kỹ thuật, nhưng rất mong manh về mặt chiến lược. Một thỏa thuận có thể vượt qua các sự cố riêng lẻ nếu hai bên tránh leo thang tiếp. Nhưng nó khó đứng vững hơn nhiều khi cùng lúc có giao tranh trực tiếp Mỹ–Iran, tranh cãi về tàu thương mại và các vụ tấn công được báo cáo nhằm vào một quốc gia vùng Vịnh thân Mỹ.

Điều gì cần theo dõi tiếp?

Phép thử kế tiếp là liệu các chuyến tàu thương mại được hộ tống có tiếp tục đi qua Hormuz mà không xảy ra đọ súng mới hay không. Mỹ nói hai tàu thương mại treo cờ Mỹ đã đi qua, trong khi Vệ binh Cách mạng Iran phủ nhận có tàu thương mại vượt eo biển ^[14][15].

Các báo cáo tiếp theo từ UAE cũng sẽ then chốt, nhất là nếu tiếp tục liên quan đến máy bay không người lái, tên lửa, cơ sở dầu mỏ hoặc đầu mối đường ống ^[4][15]. Càng lan từ eo biển sang hạ tầng khu vực và các đối tác thân Mỹ, khủng hoảng càng khó được xem là vẫn nằm trong khuôn khổ ngừng bắn, trừ theo nghĩa rất kỹ thuật.